Laza Kostić

Kulturni magazin: Laza Kostić

Ime: 12.02.2019 Kulturni Magazin - Laza Kostic; Opis: Laza Kostić Tip: audio/mpeg

Među javom i med snom

Srce moje samohrano,
Ko te dozva u moj dom?
Neumorna pletisanko,
Što pletivo pleteš tanko
Među javom i med snom.

Srce moje, srce ludo,
Šta ti misliš s pletivom?
Ko pletilja ona stara,
Dan što plete, noć opara,
Među javom i med snom.

Srce moje, srce kivno,
Ubio te živi grom!
Što se ne daš meni živu
Razabrati u pletivu
Među javom i med snom!

Srpski književnik, pjesnik, advokat, poliglota, novinar, dramski pisac i estetičar Lazar Laza Kostić rođen je 31. januara /12. februara 1841. godine. Najzanimljivija i najistaknutija pjesnička ličnost druge polovine 19. vijeka u Srbiji. Po vremenu u kome je živio i stvarao, Kostić je romantičar, ali je mnogim svojim ostvarenjima postao preteča modernog pjevanja 20. vijeka. Znao je više jezika: grčki, latinski, engleski, njemački, francuski, ruski, mađarski. U originalu je čitao antičke pisce, kao i najistaknutije pisce evropske književnosti i filozofije. Zato ga je odlikovala široka književna kultura, velika erudicija, dijalektički um. Bio je prvi koji je počeo sistematski da populariše Šekspirova djela kod Srba.

Rođen je u Kovilju, u Bačkoj, u vojničkoj porodici. Osnovnu školu je učio u mjestu rođenja, gimnaziju je završio u Novom Sadu, Pančevu i Budimu, a prava i doktorat prava 1866. na Peštanskom univerzitetu. Službovanje je počeo kao gimnazijski nastavnik u Novom Sadu; zatim postaje advokat, veliki bilježnik i predsjednik suda. Sve je to trajalo oko osam godina, a potom se, sve do smrti, isključivo bavi književnošću, novinarstvom, politikom i javnim nacionalnim poslovima. Dvaput je dopao zatvora u Pešti: prvi put zbog lažne dostave da je učestvovao u ubistvu kneza Mihaila i drugi put zbog borbenog i antiaustrijskog govora u Beogradu na svečanosti prilikom proglašenja punoljetstva kneza Milana. Kad je oslobođen, u znak priznanja, bio je izabran za poslanika Ugarskog sabora, gdje je, kao jedan od najboljih saradnika Svetozara Miletića, živo i smjelo radio za srpsku stvar. Potom živi u Beogradu i uređuje „Srpsku nezavisnost”, ali pod pritiskom reakcionarne vlade morao je da napusti Srbiju. Na poziv kneza Nikole odlazi u Crnu Goru i tu ostaje oko pet godina, kao urednik zvaničnih crnogorskih novina i politički saradnik knežev. No i tu dođe do sukoba, pa se vrati u Bačku. U Somboru je proveo ostatak života relativno mirno. Tu je deset godina bio predsjednik Srpske narodne čitaonice koja se danas po njemu naziva. Izabran je za člana Srpskog učenog društva 1883, a za redovnog člana Srpske kraljevske akademije 1909.

Upokojio se u Beču, 26. novembra 1910, a sahranjen je na Velikom pravoslavnom groblju u Somboru. Ostaće zapamćen kao jedan od najznačajnijih književnika srpskog romantizma.

Kao politički čovjek i javni radnik, Kostić je vršio snažan uticaj na srpsko društvo svoga vremena. On je jedan od osnivača i vođa „Ujedinjene omladine“, pokretač i urednik mnogih književnih i političkih listova. U Austriji se borio protiv klerikalizma i reakcije, a u Srbiji protiv birokratske stege i dinastičara. Kad je zašao u godine, napustio je svoju raniju borbenost i slobodoumlje, pa je to bio razlog što se i njegov književni rad stao potcjenjivati.

Kostić je svoje književno stvaranje počeo u jeku romantizma, pored Zmaja, Jakšića i drugih vrlo istaknutih pisaca. Pa ipak, za nepunih deset godina stvaranja, stao je u red najvećih pjesnika i postao najpoznatiji predstavnik srpskog romantizma. Napisao je oko 150 lirskih i dvadesetak epskih pjesama, balada i romansi; tri drame „Maksim Crnojević“, „Pera Segedinac“, „Uskokova ljuba ili Gordana“; estetičku raspravu „Osnova lepote u svetu s osobenim obzirom na srpske narodne pesme“; filosofski traktat „Osnovno načelo, Kritički uvod u opštu filosofiju“ i veliku monografiju „O Jovanu Jovanoviću Zmaju (Zmajovi), njegovom pevanju, mišljenju i pisanju, i njegovom dobu“.

Pored većeg broja članaka polemičnog karaktera, predavanja, skica i feljtona, od prevodilačkog rada najznačajniji su njegovi prevodi Šekspira: „Hamlet“, „Romeo i Julija“ i „Ričard III“. U prozi je napisao i nekoliko pripovjedaka („Čedo vilino“, „Maharadža“, „Mučenica“). Jedna od najpoznatijih dela su mu programska pjesma „Među javom i med snom“, kao i „Santa Maria della Salute“, jedna od najvrednijih lirskih pjesama srpske umjetničke književnosti.

Jedna novobeogradska škola od 2005. nosi ime po Lazi Kostiću. Osnovna škola u Kovilju, rodnom mjestu Laze Kostića, takođe nosi njegovo ime. U Novom Sadu postoji gimnazija koja nosi ime po Lazi Kostiću i vjerovatno je jedina srednja škola u Srbiji koja posjeduje pravu školsku pozorišnu salu.

Njemu u čast ustanovljene su Nagrada Laza Kostić i Nagrada Venac Laze Kostića, a u čast pjesme „Santa Maria della Salute“ organizovana je u Somboru manifestacija Dan Laze Kostića, na kojoj se svakog 3. juna odabranom pjesniku dodjeljuje Venac Laze Kostića.

O njemu je 1985. snimljen film Slučaj Laze Kostića. Po njemu se zove Biblioteka „Laza Kostić“ Čukarica.

Srpski novinar i publicista Ivan Kalauzović Ivanus napisao je marta 2017. godine lirsku, elegičnu pjesmu „Rekvijem Laze Kostića”, zamišljenu kao nastavak poeme „Santa Maria della Salute” i omaž Lazi Kostiću.

U Somboru je, u proljeće 1909. godine, nastala poslednja Kostićeva pjesma, izuzetne jezičke, stilske i duhovne ljepote i nenadmašne osjećajnosti, čuvena „Santa Maria della Salute“, nadahnuta ljubavlju prema prerano umrloj Lenki Dunđerski. Ovu pjesmu mnogi smatraju i najljepšom ljubavnom pjesmom spjevanom na srpskom jeziku.

Zanimljiva je predistorija pjesme „Santa Maria della Salute“ Stvaralački impulsi za nastanak pjesme potekli su iz tri osnovna izvora, ali su oni opet u uskoj međusobnoj vezi. U svojim pedesetim godinama Laza Kostić je upoznao devetnaestogodišnju Lenku Dunđerski, kćerku prijatelja Laze Dunđerskog. Kostić je bio slavan pjesnik, poznata ličnost, krupan i vrlo lijep čovjek, lijepo odjeven, gospodstvena držanja, vrlo obrazovan i elokventan. Djevojka je zavoljela zrelog gospodina. Nastale su borbe u pjesniku, sukob osjećanja i razuma. Bježi od Lenke i svojih osećanja u manastir Krušedol i tu provodi pet godina.

Kostić je poželio da bude i Teslin provodadžija, nudeći mu bogatu i prelijepu Lenku Dunđerski, pa mu iz manastira poručuje (septembar 1895): „Najkrupniji razlog za vašu ženidbu bio bi da se ne satre seme koje rađa takove detiće… Zato nemojte misliti ni sa kakvim bolom na to da ste Vi zadnji svoga roda… Jer, napokon, vaše pleme, pa da je i Nemanjino, ne bi se moglo lepše završiti nego takvim egzemplarom”. Međutim, Tesla je već ranije odgovorio pjesniku da svijeća ne može da gori na oba kraja, a njegov plamen izgara samo za nauku.

Laza Dunđerski predlaže prijatelju da se oženi bogatom udovicom Julom Palanačkom, što ovaj i učini 1895. godine. Iste godine umire Lenka Dunđerski. Da bi pobjegao od nesreće i tuge, odlazi sa ženom u Veneciju. Tamo posjećuje Crkvu Gospe od Spasa iz 17. vijeka. Izuzetna ljepota crkve zadivila je pjesnika. U tom trenutku u njemu se sreću i stapaju divljenje prema crkvi i neprebolna ljubav prema Lenki. Iz toga susreta dviju ljepota počela je da klija pjesma, ali istovremeno je narastalo kajanje što je nekada osuđivao gradnju crkve od drveta iz slovenskih šuma po Dalmaciji. U pjesmi „Beseda” (1865) Kostić je pjevao o tragici srpskoga bora koga je Mletačka nemilosrdno sjekla i odvozila u Italiju. Godine 1879. napisao je pjesmu „Dužde se ženi”: u njoj žali za posječenim srpskim borovima koji su ugrađeni u Crkvu Gospe od Spasa. Živio je pjesnik u braku bez ljubavi, patio je za Lenkom, susretao se s njom u snovima, vodio na francuskom jeziku svoj dnevnik jave i snova, sazrijevala je u njemu, u toku dvadeset godina ćutanja, poslednja pjesma, Santa Maria della Salute, njegova labudova pjesma; pojavila se na svijet 1909. godine.

Priredila: Marija Živković