Sile Osovine

Ljetopis, 1. novembar 2019

Ime: Ljetopis 01.11.2019 (1936 Sile osovine, 1886 SANU); Opis: Ljetopis, 1. novembar Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 1.novembra 1936. godine italijanski fašistički diktator Benito Musolini objavio je stvaranje osovine Rim – Berlin.

Sile OsovineSile Osovine ili Osovina je neformalni naziv koji se upotrebljava za savez država koje su bile suprotstavljene Saveznicima, odnosno pobjednicima u Drugom svjetskom ratu. Osnovu saveza su činile Njemački Rajh, Kraljevina Italija i Japansko Carstvo, a svoju osnovu je imao u ugovoru o prijateljstvu koji je nacistička Njemačka na čelu sa Adolfom Hitlerom sklopila sa fašističkom Italijom.

Italijanski premijer Benito Musolini je bio prvi koji je za taj savez iskoristio izraz Osovina. Japan je našao zajednički interes sa Njemačkom i Italijom te je 1937. godine sa njima sklopio tzv. Antikominternski pakt, čija je navodna svrha bila suprotstavljanje širenju komunizma i prijetnje Sovjetskog saveza.

Uprkos tome što je Italija savez sa Njemačkom u proljeće 1939. godine učvrstila tzv. Željeznim paktom, Njemačka je u rat, koji je otpočeo napadom na Poljsku ušla sama. Italija se Njemačkoj pridružila tek za vrijeme pada Francuske. Nekoliko mjeseci kasnije, Antikominternski pakt je obnovljen kao tzv. Trojni pakt 1940. godine. Trojnom paktu su krajem 1940. i 1941. godine pristupili Mađarska, Rumunija, Bugarska i Kraljevina Jugoslavija. Nakon puča uperenog protiv Pakta, sile Osovine su napale Jugoslaviju, zbog navodno prekršenoga Trojnoga pakta. Kraljevska jugoslovenska vojska je kapitulirala, a članice Trojnog pakta su razdijelile njenu teritoriju. Silama Osovine – članicama Trojnog pakta se 1941. godine pridružila novostvorena Nezavisna Država Hrvatska, a prilikom Operacije Barbarosa i Finska. Već ranije je kao neformalni saveznik Sila Osovine djelovala i višijevska Francuska. Iako je Trojni pakt predstavljao daleko čvršći savez između sila Osovina, zbog niza okolnosti njegove članice nijesu imale volje niti sredstava da koordiniraju svoje aktivnosti. Tako Japan nije objavio rat Sovjetskom Savezu, iako je objavio rat zapadnim silama.

Sile Osovine su dobile težak udarac kada je 1943. godine Italija kapitulirala, a kasnije prešla na stranu Saveznika. Godinu dana kasnije je iskrcavanjem Saveznika u Francusku prestao je da postoji višijevski režim, a prodorom Crvene armije sa istoka su Finska, Rumunija i Bugarska prisiljene da napuste Sile Osovine i pređu na stranu saveznika. U proljeće 1945. godine su kapitulacijom Njemačke prestala da postoje Sile Osovine u Evropi, a nekoliko mjeseci kasnije kapitulacijom Japana i Sile Osovine u Aziji.

 

  • Na današnji dan, 1. novembra 1886. godine na tradicijama Društva srpske slovesnosti i Srpskog učenog društva osnovana je Kraljevsko-srpska akademija, 1887. godine preimenovana u Srpsku kraljevsku akademiju, prethodnicu Srpske akademije nauka i umjetnosti.

SanuZakon o osnivanju je predvidio da ona “obrađuje i unaprijeđuje nauku, da objelodanjuje i inicira naučna istraživanja i potpomaže razvoj umjetnosti”.  Pod njen nadzor stavljeni su Narodna biblioteka i Muzej srpskih zemalja. Imala je odsjeke za prirodne, filozofske, društvene nauke i za umjetnost.

Prvi predsjednik bio je Josif Pančić. Srpska kraljevska akademija je 1947. godine preimenovana u Srpsku akademiju nauka. Kasnije, ona je promijenila naziv u Srpsku akademiju nauka i umjetnosti. Prve akademike, njih 16, imenovao je kralj Milan.

Tada su postojala 4 odjeljenja Akademije, ili kako se to zvalo „stručne akademije“, i svaka je na početku dobila po 4 redovna člana. Broj dopisnih članova bio je dva puta veći od broja redovnih članova. Sve članove birala je sama Akademija na osnovu obima rada i po ispravnosti, samostalnosti i savjesnosti u radu.

Zakonom o osnivanju Srpske kraljevske akademije pod njenu upravu potpala je Narodna Biblioteka i Muzej srpskih zemalja. Poslije punih 60 godina pod tim imenom Srpska kraljevska akademija mijenja ime zakonom od  1947. godine.

Pošto je promijenjeno državno uređenje i nije više vladao kralj, akademija je jednostavno nazvana Srpska akademija nauka. Ovim zakonom promijenjena je i struktura akademije, tako da umjesto 4 stručne akademije postoje odeljenja kojih je bilo šest. Akademija je od 1909. do 1952. godine bila smještena u Brankovoj. Poslije toga je premještena u Knez Mihailovu  u velelepnu građevinu u centru grada, gdje se i sada nalazi.

Zdanje Srpske akademije nauka i umjetnosti (SANU), najviše naučne institucije u Srbiji, već skoro jedan vijek krasi Ulicu kneza Mihaila unoseći duh francuskog dekorativizma i secesije u beogradsku arhitekturu. Skice, predlozi i projekti za podizanje ove velelepne palate stvarani su od prvih dana njenog osnivanja 1886. godine, međutim u svoje zdanje se uselila tek 1952. godine.