Varsavski Geto

Ljetopis, 19. april 2020

Ime: Ljetopis 19.04.2019 (1943 ustanak Jevreja u Varsavi, 1975 Kmeri); Opis: Ljetopis, 19. april Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 19. aprila 1943. godine počeo je ustanak Jevreja u Varšavi koji je, uz više hiljada žrtava, ugušen. Nacisti su tokom borbi potpuno razorili i spalili Varšavski geto, a 58.000 ljudi poslato je u njemačke koncentracione logore.

Varsavski GetoVaršavski geto je formiran 1940. godine kao sabirni centar, i u njega su sabijeni svi Jevreji iz poljske prijestonice i okoline. Manje od dvije godine kasnije Njemci su otpočeli likvidaciju geta, slanjem njegovih žitelja u logore smrti. Poslednji među njima su odlučili da nacistima zagorčaju život. Jevreji u Varšavskom getu u Poljskoj počeli su hrabru, samoubilačku borbu protiv njemačkih oružanih snaga koje su planirale da ih kolektivno deportuju u koncentracioni logor Treblinka.
Suprotno zakonu vjerovatnoće, ustanici predvođeni Mordekajom Anelevičem, koristeći se ograničenom količinom oružja i municije, pružali su otpor nacistima čitavih 27 dana, prije nego što su 16. maja poraženi, i to tek nakon što su Njemci srušili geto u namjeri da iz njega istjeraju sve Jevreje.

Poljska je prije Drugog svjetskog rata bila jedna od zemalja sa najvećom koncentracijom Jevreja u Evropi i svijetu. Nakon što su je Njemci okupirali suočili su se, iz njihove perspektive, sa velikim problemom. Što raditi sa svim tim Jevrejima? Zbog toga je na teritoriji čitave okupirane i anektirane Poljske obrazovano mnoštvo getoa, među kojima su svakako najpoznatiji Varšavski i Krakovski. Varšavski je zvanično uspostavljen oktobra 1940. godine u sjevernoj Varšavi, na prostoru veličine 3,3 kvadratna kilometra: svi prijestonički Jevreji, bez obzira gdje u gradu u tom trenutku živjeli, morali su da se presele u njegove okvire. U tom trenutku u gradu živjelo je oko 375.000 pripadnika jevrejskog naroda, i činili su blizu trećine ukupne populacije. Svi oni su morali da se natrpaju u skučeni prostor geta, a da stvar bude još gora, nacisti su dodatnih 50.000 Jevreja iz okolnih varoši takođe usmjerili ka istom urbanom kavezu. Uslovi života u getu su bili katastrofalni. Često se dešavalo da nekoliko generacija više porodica živi u jednom stanu; u prosjeku, osam ljudi je živjelo u jednoj sobi. Hrana je bila dostavljana u malim količinama, a sanitarni uslovi su zbog prenaseljenosti bili užasni.

Sve to je dovelo do smrti oko 83.000 ljudi, od gladi i zaraznih bolesti, u prvih 18 mjeseci postojanja geta, a ključni za preživljavanje bili su podzemni tuneli za krijumčarenje. Tokom Holokausta, getoi su isprva zamišljeni kao prihvatni centri za Jevreje, mjesta u kojima će raditi i umirati od bolesti i gladi, a van pogleda ostatka stanovništva. Ali, kada su nacisti počeli da grade logore smrti u Poljskoj i Ukrajini, u sklopu svog “konačnog rješenja jevrejskog problema”, ovi getoi su malo-pomalo likvidirani nakon što su Njemci deportovali njihovo stanovništvo ka Aušvicu, Treblinki, Majdaneku i drugim, sada zloglasnim, mjestima.

Znajući da ustanka nema bez vatrenog oružja, činili su sve da uspostave kontakt sa Domovinskom armijom, poljskim ekvivalentom našoj Jugoslovenskoj vojsci u otadžbini; to im je pošlo za rukom tek u oktobru, ali su uspjeli tim putem da nabave samo deset pištolja i nekoliko granata, pa su se okrenuli krađi od Njemaca i kupovinom na crnom tržištu. No, nikada nijesu imali dovoljne količine oružja. Jedinica SS-a zadužena za Varšavski geto primila je naređenje od Hajnriha Himlera da deportuje u logore 8.000 Jevreja iz geta; vjerujući da je u pitanju konačna likvidacija ovog naselja, njegovi žitelji su se pobunili: pripadnici raznih pokreta otpora otvoreno su napadali esesovce, skrivali se u skrovištima, nijesu se pojavljivali na prozivkama, i tako dalje. Iznenađeni jevrejskim otporom u januaru, Njemci su odložili dalje deportacije na nekoliko mjeseci. Rajhsfirer Himler je odlučio da konačna likvidacija geta i deportacija njegovog stanovništva počne 19. aprila a operacija je povjerena esesovskom i policijskom generalu Jirgenu Štropu.

SS je ušao u Varšavski geto oko 3 časa ujutru, 19. aprila, ali pošto su prethodno najavili da je namjera da se izvrši njegova likvidacija, narod se povukao u bunkere a ustanici su zauzeli borbene položaje. Njemci su očekivali otpor, ali ne i ono što su doživjeli. Tokom prva tri dana nacisti nijesu uspjeli da uhvate nijednog ustanika, imali su pristojne gubitke, a nijesu uspjeli da pronađu ni mnogo civilnih žitelja geta. Štrop je zato odlučio da promijeni taktiku: rušiće jednu po jednu zgradu, od bloka do bloka, ne bi li Jevreje istjerao iz skrovišta. Uz geto koji je gorio u sve većoj meri Jevreji su polako prestajali sa opštim i snažnim otporom, ali su se mnoge manje grupe uporno skrivale i borile protiv Njemaca; civili su pokušavali da ostanu u bunkerima, ali su ih istjerivali vatra i dim. Ako svejedno ne bi izašli, nacisti su bacali bojne otrove i granate u bunkere. Uglavnom, ovo je bio prvi i najveći akt otpora tokom čitavog Holokausta. 2013. godine Muzej istorije poljskih Jevreja otvoren je na mjestu bivšeg Varšavskog geta, a preko puta njega nalazi se Spomenik herojima geta koji je postavljen 1948. godine na mjestu na kojem je ustanak počeo. Takođe postoji i Jevrejsko groblje u Varšavi, koje se nalazi unutar bivšeg geta, i koje takođe služi kao podsjetnik na prošlost.

 

  • Na današnji dan, 19. aprila 1975. godine pokret Crvenih Kmera ovladao je cijelom Kambodžom. Tokom strahovlade, okončane vijetnamskom okupacijom krajem 1978. godine, Crveni Kmeri su likvidirali od milion do dva miliona sunarodnika.

Crveni KmeriCrveni Kmeri su bili vladajuća politička partija Kambodže — kojoj je promijenila ime u Demokratska Kampućija- od 1975. do 1979. godine, čiji je glavni osnivač i vođa bio Pol Pot, koji je bio lider partije od 1963. do 1981. godine. Crvene Kmere neki istoričari nazivaju „ najkrvavijom i najmračnijom djecom komunizma”, prvo zbog užasnih zločina i genocida, koji su počinili nad sopstvenim narodom Kmerima, što je koštalo oko 2 miliona nevinih ljudi i njihovih života. Za vrijeme svog režima opustošili su prijestonicu Pnom Pen, koja je bila napušten grad duhova za vrijeme njihove vladavine i komunističkog režima, ljude su iselili na Polja smrti u unutrašnjosti zemlje na logore smrti, gdje su Kmeri bili mučeni, ubijani i umrali od gladi. Uništavali su hramove iz doba Kmerskog carstva Angkor, demolirali, spaljivali kuće i zgrade u Pnom Penu. Pol Pot je godinama unazad prije 1975. godine imao plan u selu na sjeveru Kambodže, da skupi što veći broj mladih čak i maloljetnih i neobrazovanih seljaka, kojima je držao predavanja kako moraju da sprovedu revoluciju i da će njihov trenutak doći. Posledice toga su bile jezive i morbidne, a posledice nakon 1979. godine su tek bile vidljive, kada su strane organizacije i novinske agencije sa novinarima, fotografi, kriminolozi, strane televizije zatekle užasne, zastrašujuće prizore koji se ne mogu vidjeti ni na horor filmu. Crveni Kmeri su najviše ostali upamćeni zbog smrti kako se procenjuje oko 1,5 miliona ljudi (procjene variraju od 850.000 do 3 miliona) tokom njihove vladavine. Razlozi smrti su bili smaknuća, umiranje od gladi i prislini rad. Pod okriljem vođe Pola Pota, Crveni Kmeri su uveli radikalni oblik agrarnog komunizma u kome je cjelokupno stanovništvo bilo prisiljeno da radi na kolektivnim farmama ili u sličnim projektima prislinog rada. Smatra se da su čitave generacije mladih ljudi i njihovi životi uništeni i nestali, uključujući i nekadašnji članovi u partiji Crvenih Kmera, koji su i sami bili ubijani, ukoliko nijesu slušali naređena da ubiju, neki su bili poslati u ozloglašeni zatvor S 21, jer bi bili proglašeni za uljeze i izdajice i bili bi mučeni i ubijeni. Ideologija Crvenih Kmera je evoluirala vremenom. U ranim danima, to je bila ortodoksna komunistička partija koja se ugledala na vijetnamske komuniste. Postala je više staljinistička i antiintelektualno nastrojena kada su se grupe studenata koje su studirale u Francuskoj vratile u Kambodžu. Studenti, uključujući kasnijeg vođu partije, Pola Pota, su bili pod jakim uticajem Komunističke partije Francuske.

Vođe Crvenih Kmera su privatno gajile vrlo negativne emocije prema onome šta su vidjeli kao arogantan stav Vijetnamaca, i riješile su da uspostave oblik komunizma različit od vijetnamskog modela. Nakon četiri godine vladavine, režim Crvenih Kmera je uklonjen sa vlasti 1979. godine nakon invazije od strane Socijalističke Republike Vijetnam. Pokret je opstao do devedesetih kao pokret otpora. Operisao je u zapadnoj Kambodži iz baza u Tajlandu. 1996. godine, nakon mirovnog sporazuma, njihov vođa Pol Pot je zvanično raspustio organizaciju. Nekadašnji članovi Crvenih Kmera danas žive povučenim životom, uklopili su se u današnje društvo Kambodže, mnogi su promijenili imena i lična dokumenta zbog velike krivice i sramote kao i zbog velike i surove osude od strane društva i svijeta. U izjavama i anonimnim intervjuima su tvrdili da su im mozgovi bili isprani, da su morali da urade izvrše naređenje da ubiju ili likvidiraju, ako ne bi to isto uradili, bili bi ubijani, što znači da su se članovi partije Crvenih Kmera ubijali među sobom. Pol Pot je umro 1998. godine, ne suočivši se sa sudom.