Petar Sobajic Bjelopavlici

Ljetopis, 29. jun 2020

Ime: Ljetopis 29.06.2019 (1891 Petar Sobajic, 1785 Mahmut Pasa Busatlija); Opis: Ljetopis, 29. jun Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 29 juna 1891. godine u Nikšiću je rođen Petar Šobajić, antropogeograf, geograf i etnolog.

Petar Sobajic BjelopavliciNakon završetka osnovne škole u rodnom Nikšiću, školovanje je nastavio u Beogradu i po završetku gimnazije, pod uticajem Jovana Cvijića, poznatog geografa sa kojim je bio u rodbinskoj vezi, upisao se na Filosofski fakultet (grupa za geografiju). Tokom studija obavio je niz istraživanja, posebno na području Crne Gore i Hercegovine, o plemenima i plemenskom životu. Zbog materijalnih razloga prekinuo je studije i vratio se u Nikšić, gdje je radio kao nastavnik u gimnaziji. Tokom I svjetskog rata bio je interniran u Mađarsku, a nakon oslobođenja okončao studije geografije i geologije. Bio je jedan od prvih saradnika Etnografskog instituta SANU. Ostavio je značajno etnogeografsko nasleđe: „Crna Gora i Crnogorci”, „Bjelopavlići i Pješivci”, „Nikšić–Onogošt”, „Dabarsko polje u Hercegovini”, „O postanku dinarskih plemena” i druga. Umro je u Beogradu 1957. godine.

Petar Šobajić, ispitujući ponaosob porijeklo svakog bratstva u plemenu, dolazi do saznanja da u sastav plemena Bjelopavlića ulaze tri, po porijeklu i vremenu doseljenja, različite grupe: starinci, Dukađinci i noviji doseljenici. Starincima naziva Lužane, ostatak starog srpskog stanovništva Gornje Zete. Ima ih vrlo malo u plemenu. Najviše je Dukađinaca, nazvani po mjestu Dukađinu odakle su starinom. Po broju i po svemu oni čine glavni dio plemenskog stanovništva i noviji doseljenici koji vode porijeklo od pojedinih uskoka iz raznih strana, najviše iz okolnih plemena, a došli su svi poslije Dukađinaca. Njih ima priličan broj, više nego starinaca. Predanje najjače grupe plemenika, Dukađinaca kaže da vode porijeklo od jednog zajedničkog pretka, koji se zvao Bijeli Pavle. Oni nose predanje da su osnivači plemena Bjelopavlića, da se ono zove tako po njihovom rodonačelniku Bijelom Pavlu. Predanje njihovo o dolasku Bijelog Pavla među Lužane poznato je i od ranije, zabilježio ga je prvi i iznio Vuk Karadžić. Predanje njihovo ovako glasi: Bijeli Pavle je bio sin Leke kapetana, čiji su dvori bili u Dukađinu kod Peći. Kad su Turci udarili na Kosovo, u boju Leka pogine, Turci zauzmu Prizren i Peć, a dva sina Lekina, Gavrilo i Bijeli Pavle prebjegnu u Zetu. Gavrilo se opet vrati na starevinu i primi islam, od njega su se namnožili Gašani kod Đakovice, a Bijeli Pavle pređe i naseli se među Lužane u Bjelopavlićima. Zvao se „Bijeli“ zato, jer je imao bijelu kosu. Kad je Bijeli Pavle došao u Bjelopavliće, zatekao je onda Lužane, koji su u to vrijeme stanovali po cijelom plemenu. Lužani su bili stari srpski narod, ali su postali bezbožni. Zborno im je mjesto bila stara crkva sv. Nikole na Jelenku. Baš su Lužani bili na saboru kod Jelenka, kad iz Zete naiđe „sveta kraljica“ (Jelena), koja je pošla za Onogošt pa svrati kod Lužana i nazove im: „Pomozi Bog, gospodo i braćo Srbi!“ Od silnih joj Lužana niko ne prihvati Boga. Ona onda zatraži da joj dadu koga da je isprati do Onogošta i put pokaže, ali oni i to s prezrenjem odbiju i pokažu joj na Bijelog Pavla, nek je on prati, on je, reknu joj, i doskitao otuda iz njene zemlje. Pavle pođe sa kraljicom, a kad ona usput saznade od njega čiji je on i odakle, a da je sluga kod bana lužanskog, još vidjela kako ga drže, prokune Lužane riječima: „Neka ih, da Bog da krvav zec među njih uskočio i oko njega se svi isklali, a što ostalo to tebi u podnožju bilo!“ I u taj čas, kad je ona to izrekla, naleti zec pored lužanskog sabora, jedan da ga gađa, ubije uglednog glavara, njegovi skoče da ga svete, te se među njima izrodi takva svađa i pokolj, da je krv potokom tekla niz stranu Krvavče iznad crkve, koja se od tada tako prozvala. Po njoj je mnogo mramorje lužansko. Kad čuju oni kod kuće o pogibiji svojih, pobiju se i oni među sobom tako da je Lužana malo ko ostao. Po tome je ostala uzrečica, koja se onamo često u govoru čuje: „Da ćemo se poklat` ko Lužani“. Kad se Bijeli Pavle vrati i vidi šta je bilo s Lužanima, nastani se u selu Sretnji u sredini plemena i oženi se kćerkom bana lužanskog. Tu se množilo i odatle raseljavalo njegovo potomstvo, i sve ono što su pritisli od lužanskog zemljišta, po njima se kažu prozvalo Bjelopavlići.

 

  • Na današnji dan, 29. juna 1785. godine Mahmut paša Bušatlija je poslije pohare Cetinja, poharao i Paštroviće.

Mahmut Pasa BusatlijaNakon što je napustio poharano i razoreno Cetinje, Mahmut-paša Bušatlija je krenuo na Paštroviće. U Lastvi je pozvao paštrovske prvake da mu izraze poslušnost. Odbivši da mu budu pokorni, Paštrovići su doživjeli do tada najkrvaviju odmazdu od strane jednog osmanskog vojskovođe.

Mahmud-paša Bušatlija je bio osmanski paša koji nije bio mnogo istican od strane Osmanlija. Međutim, u pohodu na Crnu Goru predvodio je vojsku i u više navrata zadao Crnoj Gori teže posljedice. U ratu protiv Svetog Petra Cetinjskog, Bušatlija je tvrdio da je potomak Stanka Crnojevića. Bušatlija je uspio da 1785. godine prodre u Cetinje i spali Cetinjski manastir. Do sudara crnogorske i turske  vojske došlo je oktobra 1796. godine u selu Krusima iznad lješkopoljske ravnice. Crnogoci su zaposjeli okolne visove Busovnik, Kecan, Varin vrh, Pješivac i druge, a Turci su nastupali uz kamenite padine prema Krusima, uvjereni da će se njihovi protivnici razbježati kad vide kakva sila ide na njih. Crnogorci su im, međutim, priredili veliko iznenađenje. Sačekali su da im Turci dobro priđu, a onda, pošto su iz svojih kremenjača ispalili po taj jedan pripremljeni fišek, na mravinjak turske vojske koja je uz alak i talambase gamizala prema njihovim položajima otisnuli ogromne pripremljene stijene koje su im do tog časa služile kao grudobrani. Zatim su uz gromoglasne pokliče i sa isukanim noževima krenuli u juriš. To je izazvalo veliku pometnju među Turcima koji su se dali u bježaniju prema ravnici.

Mahmut-paša je jedno vrijeme bježao na konju a kad je opazio zlu priliku da je nekoliko crnogorskih mladića krenulo za njim i da im ne može umaći, počeo je da vadi iz džepa po nekoliko dukata i baca ih po putu iza sebe nadajući se, valjda, da bi se mladići oko toga mogli zabaviti dok pokupe zlatnike i da bi on to mogao iskoristiti i umaći im. Nova nevolja ga je stigla kad mu je konj ranjen i kad je morao da nastavi pješke jer je izgleda bio gojazan čovjek, a već i u zrelijim godinama, i nije mogao da umakne. U jednom trenutku je pokušao da se posluži i lukavstvom: dok su se njegovi gonioci zaista za trenutak zaustavili zbog dukata, on je skrenuo u stranu i krijući se pored jednog zida krenuo uz blagu uzbrdicu, sasvim suprotno od svoje vojske koja je bježala dolje prema Berima i lješkopoljske ravnice. Jedan od mladića, koji se zvao Bogdan Vukov iz njeguškog sela Zalaz, ipak je opazio pašu, sustigao ga gore na ćuviku i tu ubio, ali mu nije odmah odsjekao glavu, jer nije ni znao da je to Mahmut – paša. Tek kad se vratio u selo i kad je vidio kako ostali donose odsječene turske glave i bacaju ih pred Svetog Petra, koji je, nakon boja, sjedio ispred crkve, Bogdan se pohvalio da je i on ubio, vjerovatno nekog bogatog Turčina koji je imao pune džepove zlatnika. Poslali su ga da donese glavu ubijenog, ali tek kad su doveli pašinog slugu, koji je bio zarobljen, saznali su da je to glava Mahmuta vezira, prepoznao ga sluga po zubima, u gornjoj vilici su mu nedostajala dva zuba… Glava ovog turskog silnika i zulumćara se i danas čuva u Cetinjskom manastiru.

Bitka na Krusima ne samo što je bila sjajna vojnička pobjeda nad barem četvorostruko brojnijim neprijateljem, ne samo što je bila poslednji turski pohod na Cetinje, ne samo što je u toj bici skinut sa vladarske pozornice jedan bezdušni silnik već je bila veliki nauk njegovim naslednicima da se više nikad olako ne zalijeću na slobodni crnogorski krš. Po najskromnijim podacima, Turci su u te dvije bitke 1796. godine izgubili blizu 3.400 vojnika među kojima je bilo i više od trista onih iz Mahmut –pašine najelitnije jedinice, neke vrste lične garde. Uz to, zarobljeno je 15 turskih ratnih barjaka i ogromna količina oružja i drugog ratnog plijena…