Rijeka

Ljetopis, 9. mart

Ime: Ljetopis 09.03.2019 (1924 Italija anektirala Rijeku, 1888 Vilhelm I Fridrih); Opis: Ljetopis, 9. mart Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 9. marta 1924. godine Italija je anektirala Rijeku. Slobodna Država Rijeka je bila mini-država osnovana 1920. godine na temelju Rapalskog ugovora između Kraljevine SHS i Kraljevine Italije, podržana od velikih sila i većine stanovnika grada, koji je uživao autonomiju u odnosu na okolne države još od 1779. godine. Država je postojala de fakto oko godinu, a de jure do 1924. godine, kada ju je anektirala Italija.

RijekaČin aneksije je ostao sporan, budući da nije bio međunarodno-pravno priznat, a potpisan je jedino od strane Italije i Kraljevine SHS. U gradu žive Hrvati, Italijani, Slovenci, Mađari kao i druge nacionalnosti. Nacionalna pripadnost se mijenja od popisa do popisa stanovništa, budući da se u to vrijeme pod nacionalnošću smatrao jezik kojim se osoba služila. Poseban status grada između nekoliko država vremenom stvara pojavu Fijumanstva (ital. Fiume — Rijeka), kao nacionalnog opredjeljenja većine stanovnika. Službeni jezici su mađarski i njemački, poslovna komunikacija se obavlja na italijanskom, dok se u porodicama većinom govori hrvatski. Popularni jezik ulice je fijumanski, mješavina italijanskog i hrvatskog dijalekta. Nakon Prvog svjetskog rata i raspada Austrougarske, pitanje statusa grada Rijeke postaje veliki međunarodni problem („riječko pitanje“). U jeku spora između Kraljevine SHS i Kraljevine Italije, međunarodne sile zagovaraju uspostavljanje nezavisne tampon države. Američki predsjednik Vilson postaje arbitar u jugoslovensko-italijanskom sporu oko grada. Predlaže da se grad Rijeka uredi kao samostalna država i potencijalno sjedište Lige naroda. Novembra 1920. godine Kraljevina Italija i Kraljevina SHS potpisuju Rapalski sporazum, kojim obije strane priznaju potpunu slobodu i nezavisnost Države Rijeka i obavezuju se da će to vječno poštovati. Tim aktom stvorena je Slobodna Država Rijeka koja će de fakto postojati jednu, a pravno četiri godine. Novostvorenu državu odmah priznaju sve svjetske sile uključujući SAD, Francusku i Veliku Britaniju. Godine 1922. fašisti izvode puč, a legalna Vlada bježi. Rimskim ugovorom Kraljevina SHS pristaje na priključenje Rijeke Italiji. Vlada SDR taj čin smatra međunarodno pravno ništavnim i nastavlja da deluje u izgnanstvu.

Kapitulacijom Italije 1943. godine u Drugom svjetskom ratu, riječko pitanje ponovo postaje aktuelno, te grupa građana 1944. godine objavljuje ‘Liburnijski memorandum’ kojim se predlaže konfederalna država s tri kantona Rijekom, Sušakom i Bistricom. Ostrva Krk, Cres i Lošinj ušli bi u zajednički kondominijum. Predsjednik riječke Vlade u egzilu, Zanela, traži ponovno uspostavljanje Slobodne Države Rijeka, budući da italijanske aneksija iz 1924. godine nije bila međunarodno priznata. Tome se suprotstavlja komunistička jugoslovenska vlast koja 1945. godine oslobađa grad od njemačke okupacije. Prvi dani nove vlasti obilježavaju masovna strijeljanja aktivista Autonomne stranke, iako su od 1943. godine većinom finansijski pomagali antifašistički pokret. Mirovnim ugovorom u Parizu 1947. godine, Rijeka je uz Istru službeno pripojena Jugoslaviji.

Istarski egzodus ili Istarsko-dalmatinski egzodus je izraz koji se koristi za iseljavanja etničkih Italijana sa jugoslovenske teritorije Istre, kao i gradova Zadar i Rijeka, nakon Drugog svjetskog rata. Istra, Rijeka i Zadar bile su etničke mješovite, sa hrvatskom, italijanskom i slovenačkom zajednicom. Italija je poslije Prvog svjetskog rata anektirala Istru, Rijeku i djelove Dalmacije. Na kraju Drugog svjetskog rata, bivše italijanske teritorije, Istra i Dalmacija, postale su dio Jugoslavije prema Mirovnom ugovoru sa Italijom 1947. godine, izuzev pokrajine Trst. Bivše teritorije koje su postale dio Jugoslavije, danas su dio Hrvatske i Slovenije. Prema različitim izvorima, procjenjuje se da je tokom egzodusa između 230.000 i 350.000 Italijana (uključujući nekoliko hiljada Hrvata i Slovenaca antikomunista), napustilo područje nakon završetka rata. Egzodus je počeo 1943. godine, a potpuno je završen tek 1960. godine.

Istoričari i dalje ističu formalnu odgovornost jugoslovenskih vlasti za egzodus, ali u mnogim slučajevima pritisak na etničke Italijane (ubistva i pogubljenja tokom prvih godina egzodusa, zamijenjeni su nakon 1947. godine, manje nasilnim oblicima zastrašivanja, kao što su nacionalizacija, eksproprijacija i diskriminatorno oporezivanje), davao je male mogućnosti osim emigracije.

 

  • Na današnji dan, 9. marta 1888. godine, umro je pruski kralj i njemački car Vilhelm I Fridrih, koji je pomagao kancelaru Otu fon Bizmarku da “krvlju i gvožđem” ujedini Njemačku. Na pruskom prijestolu bio je od 1861. godine, a 1871. godine je postao prvi car novostvorenog Njemačkog carstva. Tokom njegove vladavine, Njemci su Danskoj oteli pokrajine Šlezvig i Holštajn, porazili Austriju, a u francusko-pruskom ratu 1871. godine, otrgli Alzas i Loren od Francuske. Imenovao je za kancelara Oto fon Bizmarka, koji je ovu funkciju zadržao tokom Vilhelmova života.

Vilhem IPoslije poraza Francuske u Prusko-francuskom ratu Vilhelmu je, zahvaljujući Bizmarkovom trudu, ponuđena titula cara. Carska titula nije bila jednostavna za Bizmarka, tako ni za Vilhelma I. Titula „Kajzer fon Dojčland“ je imala problematičan naziv, da bi se usaglasilo da postane „Kajzer der Dojčen,“ odnosno car Njemaca, što se pokazalo kao prihvatljivije od prethodne titule, koja se nije dopadala članovima njemačkog društva (Nizozemska, Austrija, Švajcarska). Nakon toga u Versaju je proglašen Vilhelm I za prvog njemačkog cara i bilo je stvoreno njemačko carstvo koje je bilo prethodnica današnje Nemačke.

Ujedinjenje Njemačke u politički i upravno integrisanu nacionalnu državu, zvanično je došlo januara 1871. godine. Vladari njemačkih država, izuzev Austrije, okupili su se u Versaju, kako bi pruskog kralja Vilhelma I, proglasili njemačkim carem (kajzerom). Nezvanično, prelazak većine njemačkog govornog stanovništva u federalnu organizaciju država, razvijala se već neko vrijeme kroz zvanične i nezvanične saveze između vladara. Sopstveni interes različitih strana, otežavao je postupak kroz skoro jedan vijek autokratskim eksperimentima, počevši od doba Napoleonovih ratova, što je dovelo do raspada Svetog rimskog carstva njemačkog naroda 1806. godine i naknadni porast njemačkog nacionalizma. Ujedinjenje je bilo izloženo tenzijama zbog religijskih, lingvističkih, društvenih i kulturnih razlika među stanovnicima nove nacije, ukazujući na to da je 1871. godina predstavljala samo jedan trenutak u kontinuitetu velikog procesa ujedinjenja. Car Svetog rimskog carstva je često nazivan „carem svih Njemaca”. U carstvu, plemstvo je često nazivano „vladari Njemačke” ili „vladari Njemaca”, zemlje koje su nekada nosile naziv Istočna Franačka bile su organizovane kao sitna kraljevstva još od vremena prije Karla Velikog . Na planinskim predjelima velikog dijela teritorije, izolovani narodi su razvijali kulturne, obrazovne, lingvističke i religijske razlike u tako dugom vremenskom periodu. Do XIX vijeka, unapređenje saobraćaja i komunikacija dovelo je do zbližavanja ovih područja.