Baš kao što je Milivoje M. Jovanović primetio, i u romanu „Monah Kalist“ pretočio u reči: „U dodiru sa cvetom čovek zadržava njegov miris. Tako biva i kad se dođe u dodir sa svetinjom“. Svako čitanje ovih redova u mislima mi stvara istu sliku – Popovo polje prošarano vinogradima, hercegovački kamen, miris vrijeska, suncem obasjana brda i u njima svetinja koja izranja iz stena – manastir Zavala. Ono što sada prepoznajem kao istinski duhovni mir i čistu hrišćansku ljubav, kao dete sebi nisam mogla objasniti. Danas ipak, shvatam zašto me neke od najradosnijih dečjih uspomena vezuju za manastir Zavalu. Rekla bih da je gotovo nemoguće posetiti ovu svetinju i razgovarati sa arhimandritom Vasilijem, nastojateljem manastira, a napustiti ga ravnodušan. Iako postoje brojni naučni radovi, istraživanja i monografije, u narednim redovima pokušaću da sažmem ono što je u mom srcu ostavilo najveći trag u nadi da ćete posetiti ovu svetinju i, baš kao i ja, bližnjima govoriti o njoj.
Manastir Zavala sa crkvom posvećenom Vavedenju Presvete Bogorodice nalazi se u istoimenom selu u Popovom polju, udaljenom od Trebinja pedeset kilometara. Svetinja je smeštena podno brda Ostrog i neretko ćete pomisliti da je beli krečnjak, od koga je sazdana, deo prirode. Neophodno je na samom početku pomenuti da je svoje iskušeničke dane u ovom manastiru proveo Stojan Jovanović (potonji mitropolit Vasilije, danas poznat kao Sveti Vasilije čudotvorac Ostroški) iz obližnjeg sela Mrkonjići.
Prema narodnom predanju nastanak manastirske crkve Vavedenja Presvete Bogorodice dovodi se u vezu sa carem Konstantinom koji je, posle izgradnje crkve u obližnjem Slanom, video da je stanovništvo pobožno te je odlučio da na tom mestu sagradi bogomolju. Car je položio ikonu Presvete Bogorodice na brežuljak Petkovica sa namerom da mu zadužbina bude tu podignuta. Narednog dana, ikonu su pronašli na mestu današnje crkve. Čudesno premeštanje ikone, kako nam kazuje usmeno predanje, ponovilo se dva puta, kada je car Konstantin uvideo da mu sama ikona pokazuje mesto podizanja zadužbine. Najstariji sačuvani pisani dokument o manastiru je iz 1514. godine u kome se pominje manastirski iguman Serapijon. U „Zavalskom pomeniku“ navode se imena vojvoda iz loze Hrabren-Miloradović, poznate vlastelinske porodice, te se smatra da su plemići bili ktitori manastira. Tokom svoje burne istorije manastir je više puta oskrnavljen, paljen i razaran ali je, Božjom promišlju i snažnom verom trudbenika, iznova obnavljan.
Manastir Zavala nezaobilazna je stanica na putu ljubitelja arhitekture i sakralne umetnosti. Crkva Vavedenja Presvete Bogorodice je jedini primer polupećinske crkve u Bosni i Hercegovini. Svojom severnom stranom crkva je podvučena pod stenu, koja velikim delom čini njen severni zid, a sam izgled crkve posmatraču ostavlja utisak isposničke monaške kelije. Ovakav arhitektonski sklop mogli su da izvedu domaći majstori koji su znanje stekli učenjem od Dubrovčana, u to vreme nadaleko čuvenih graditelja. Kamene ploče iz Zavale jedan su od najlepših ukrasa koji su do danas sačuvani. Ove ploče su jedna od vernih slika perioda od IX –XI veka koji, na našoj teritoriji, u istoriji umetnosti predstavlja veliku nepoznanicu.
Značajan podatak za sve ljubitelje sakralne umetnosti je činjenica da je unutrašnjost crkve Vavedenja Presvete Bogorodice manastira Zavala, 1619. godine, freskama ukrasio hilandarski monah Georgije Mitrofanović, jedan od najznačajnijih predstavnika srpskog sakralnog slikarstva. Rad Georgija Mitrofanovića, koji je početkom XVII veka izradio najveći broj fresaka u Bosni i Hercegovini, istraživali su brojni putopisci i naučnici. Njegove freske ukrašavaju i manastirske hramove u Pećkoj Patrijaršiji, Dobrićevu, Morači, Krupi, isposnici Svetog Save manastira Studenica i trpezariju srpske carske lavre manastira Hilandar. Među veličanstveno oslikanim kompozicijama crkve Vavedenja Presvete Bogorodice u Zavali, ističu se predstave nebeskih videla sunca i meseca, koje zauzimaju zapaženo mesto u slikanom programu. Prikazani su kao sfere ljudske fizionomije koje emituju svetlosne zrake. Sunce i mesec predstavljaju tajnu Hrista i Bogorodice, tačnije tajnu Hristovog Ovaploćenja, pri čemu Sunce simvolično označava Hrista, a Mesec Bogorodicu.
Nemoguće je pisati o manastiru Zavala, a ne spomenuti arhimandrita Vasilija (Kopitića) čijom ljubavlju i trudom je svetinja obnovljena posle razaranja u ratu devetesetih godina prošlog veka. Snažnu veru i čisto srce, o kojima često čitamo, a retko ih srećemo, jasno ćete prepoznati u svakom razgovoru i duhovnim savetima za koje uvek ima vremena. Iako je nezahvalno pisati o najvećoj od njegovih vrlina, velikodušnost je jedna od onih koju pamte svi koji su imali priliku da ga upoznaju. Iguman Vasilije pobrinuće se da manastir nikada ne napustite praznih ruku, bile to narandže sa drveta podno crkve, brojanice, razglednice ili knjige. Njegov najveći dar koji će vam ostaviti, a koji zasigurno nećete lako zaboraviti, je zajednički provedeno vreme.
Jana Okilj
Izvor: Eparhija zahumsko-hercegovačka
