Skenderbeg

Ljetopis, 17. januar 2019

  • Na današnji dan, 17. januara 1468. godine u Lješu je od kuge umro Đurađ Kastriot Skenderbeg, sin Ivana Kastriota. Slavljen je u Albaniji kao nacionalni junak.

SkenderbegĐurađ Kastriot poznatiji kao Skenderbeg bio je borac protiv osmanskih osvajača i islamizacije. Skenderbegov djed, Pavle Kastriot, doselio se u Janjinu u Epiru kao srpski kefalija.

Skenderbegov otac, Ivan Kastriot, bio je knez Epira, koji je držao Mat, Kroju, Mirditu i Diber. Njegova majka, Vojislava, bila je princeza srpskog porijekla koji su došli iz oblasti današnje Makedonije. Ivan Kastriot je bio među prvima koji se suprotstavio upadima Bajazita I, međutim, njegov otpor nije imao nikakav značajan efekat. Sultan ga je natjerao da plaća danak, a da bi osigurao vjernost plemića tih krajeva, Turci su odveli Đurđa kao taoca.

Skenderbeg je u Lješu 1444. godine sazvao plemenske glavare Arbanije i Crne Gore, kako bi se zakleli da će zajednički ratovati protiv Turske. Zbog borbe protiv Osmanlija prvo ga je glorifikovala Katolička crkva (iako je tokom svog života bio i musliman i pravoslavac), a ubrzo i slovenski narodi sa Balkana, koji su ga smatrali svojim nacionalnim herojem. Skenderbegova borba protiv Osmanlija, međutim, nije bila opšti ustanak stanovnika Albanije protiv Osmanskog carstva. Stanovništvo velikih gradova u Albaniji, koji su na jugu pripadali Osmanlijama, a na sjeveru Veneciji, nije ga podržavalo dok su njegovi borci pripadali različitim etničkim grupama poput Srba, Albanaca, Grka i Cincara. Osmanski vojnici protiv kojih su se borili nijesu bili Turci iz Anadolije, već lokalno stanovništvo koje je bilo voljno da se bori protiv pripadnika svog naroda u redovima Skenderbegovih snaga.

Počev od XV vijeka Skenderbeg je bio predmet brojnih književnih i umjetničkih radova. Skenderbegove vojne vještine su Osmanlijama predstavljale veliku prepreku i u mnogim zapadnoevropskim zemljama smatran je primjerom borbe hrišćanstva protiv osmanskih muslimana.

Ivan Kastriot je sa svoja tri sina: Repošem, Kostadinom i Đurđem, kupio u Hilandaru za sebe i svoje sinove bratstvene udijele, što im je davalo pravo da se tamo sklone i prebivaju, u slučaju ako bi im Turci oteli njihove zemlje i protjerali ih iz otadžbine. Sporazum o ovoj kupovini obavio se 1430. godine u Hilandaru.

Tom prilikom je Ivan Kastriot sa sinovima, sklopio ugovor sa hilandarskim igumanom Atanasijem. Prema tom ugovoru, uprava manastira Hilandara ustupila je Ivanu i njegovim sinovima, za stanovanje za „šeset florina“ pirg Sv. Đorđa. Ova kula je sačuvana sve do današnjih dana u Hilandaru i nosi naziv Arbanaški pirg. Pored toga, Ivan i njegova tri sina, imali su pravo na četiri adrfata, maslinjake, vinograde i ostale prinadležnosti koje su pripadale tome pirgu.

U unutrašnjem narteksu glavne hilandarske crkve, u sjevernom zidu, nalazi se jedna niša, polukružnog oblika, s freskom Bogorodice s Hristom. Oko ove freske nalaze se likovi Sv. Simeona i Sv. Save srpskog. Ispod likova nalazi se natpis: »Prestavi se rab’ božii Repoš’, douks’ ilirskii, 6939 (1431. godina). Prema ovim podacima Skenderbegov brat Repoš je neko vrijeme živio, a potom i umro kao svetovnjak u Hilandaru.

U Hilandaru je umro monah Joakim Kastriot, što se vidi iz jednog zapisa hilandarskog rukopisa (dospio u Rumjancevski muzej u Moskvi): „ Sego 2. (maja) prestavi se Kastriot, mni (ški) že Ioakim monah“. Svakako, radi se o Ivanu Kastriotu, koji se vjerovatno pred smrt povukao u Hilandar i zamonašio.

 

  • Na današnji dan, 17. januara 1706. godine, rođen je slavni američki naučnik i političar, jedan od tvoraca Deklaracije nezavisnosti, Bendžamin Frenklin.

FrenklinBio je pisac, diplomata, naučnik i filozof. Živio je u Americi u XVIII vijeku. Kao jedan od pionira američke nauke, izmislio je gromobran, bifokalne naočare, Frenklinovu peć, peraja za plivanje, medicinski kateter. Prvi je proučavao i mapirao Golfsku struju. Prvi je koristio termine: baterija, provodnik, kondenzator, naelektrisanje, električar… Prvi je uveo ulično osvjetljenje i reorganizovao američki poštanski sistem. Njegov najpoznatiji naučni rad u vezi je sa elektricitetom. Razvio je model električne struje kao fluida shvatajući da je ona u stvari kretanje naelektrisanih čestica. Osnovao je prvu javnu biblioteku u Americi. S njim se povezuje i čuveni eksperiment sa puštanjem zmaja. Tada je dokazao da je grom jedna vrsta električne varnice.

Naziv elektricitet je drevan koliko i ljudsko znanje. I zapravo znači nešto sasvim drugo, pošto je potekao od grčkog naziva za ćilibar. Ovaj neobični materijal nije slučajno povezan sa elektricitetom, a njegova popularnost u antici je doprinijela da se uoče njegove električne osobine. Ćilibar je odavno poznat i još u praistoriji je korišćen kao nakit. To je žuta i crvenkasta smola koja se fosilizovala. Tako stvrdnuta, predstavljala je dragocjenost u ranim ljudskim kulturama i prvim civilizacijama.

Stari Grci su za ćilibar koristili riječ „elektron“. Prema ovom nazivu prenosioci unutar električnog polja nazvani su elektroni, a sam naboj dobio je ime elektricitet.

Tokom hiljadu godina duge istorije istraživanja elektriciteta, mijenjala se i ideja o ovoj pojavi. Tales iz Mileta je u VII vijeku prije nove ere prvi ispitivao ćilibar zbog njegovih čudnih svojstava. Naime, kad se ćilibar protrlja krpom, on tada privlači i podiže paperje i komadiće papira. Sličnu pojavu uočio je i Tales, ali nije mogao da objasni šta se to sa ćilibarem dešava. Kasnije, sa otkrićem kompasa i razvojem nauke o elektromagnetizmu, sve više mislilaca smatra da je elektricitet neka vrsta fluida. Pravu prirodu električnog fluida detaljno objašnjava američki naučnik, izumitelj i narodni vođa Bendžamin Franklin, koji navodi da naelektrisanje može biti negativno i pozitivno. Takođe, on prvi formuliše i poznati zakon o održanju naelektrisanja. No, Franklin je posebno poznat po tome što je otkrio i objasnio električnu prirodu munja. Zaintrigiran fenomenom munje, Franklin se potpuno posvetio tom pitanju. Prodao je svu svoju dotadašnju imovinu, štampariju, almanah i časopis, kako bi se bavio eksperimentima sa elektricitetom.

Elektricitet koji se sakuplja na površinama oblaka stvara jako električno polje između zemlje i oblaka. Kada dođe do promjene u jonizovanosti vazduha, otvara se kanal kroz koji od oblaka ka zemlji protiče struja velike jačine. Ovo električno pražnjenje praćeno je jarkim bljeskom i prodornim zvukom, a naziva se grom.

U svom čuvenom ogledu puštao je zmaja sa oštrim metalnim vrhom kako bi uhvatio munju i ustanovio njenu prirodu. Zmaj je bio vezan vlažnim kanapom koji provodi elektricitet, a na dnu se nalazio metalni ključ.

Franklin je svoj opasni eksperiment izveo uz velike mjere opreza. Zmaja je puštao uoči nevremena, pri čemu je stajao zaklonjen vratima i ispod nadstrešnice, a vlažni kanap je držao svilenim koncem koji ne provodi struju.

Popularna slika u kojoj Franklin lovi munju na livadi, dok oko njega sijeva je pogrešna, pošto bi u tom slučaju nesumnjivo poginuo od udara groma, kao što se to desilo sa Rihmanom, naučnikom koji je pokušao da ponovi ovaj ogled. Pri eksperimentu, ključ na dnu kanapa je varničio što je pokazalo da je munja električni fenomen.