Smederevo

Ljetopis, 20. jun

Ime: Ljetopis 20.06.2019 (1459 Turci zauzeli Smederevo, 2009 muzej Akropolj); Opis: Ljetopis, 20. jun Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 20. juna 1459. godine Turci su zauzeli utvrđeni grad Smederevo, poslednje uporište srpske srednjovjekovne države, čime je ona i formalno izgubila samostalnost i potpala pod vlast Osmanlijskog carstva.

SmederevoDruga srednjevjekovna srpska prijestonica na obali Dunava bilo je Smederevo. Kada, poslije smrti Stefana Lazarevića, despot Đurđe Branković nije mogao ostati u Beogradu koji su preuzeli Mađari, on je sagradio novu prijestonicu u Smederevu. Mjesto je izabrao što dalje od Turaka, a sa osloncem na Dunav i granicu Ugarske. Tu je ravnica te je sagrađen „vodeni grad”, opkoljen Dunavom i Jezavom, a sa treće strane prokopan je širok rov sa vodom. To je završeno od 1428. do 1430. godine, kako se vidi iz velikog natpisa izvedenog opekama na jednoj kuli unutrašnjeg (malog) grada. Smederevski grad bio je (kada se izuzmu utvrđene varoši) jedna od najvećih srednjevjekovnih tvrđava u Evropi. Mada je XV vijek već uveliko vrijeme vatrenog oružja i mada to oružje Srbi, a naročito Turci, već uveliko upotrebljavaju – Smederevo grad je ipak koncipiran kao grad sagrađen za borbu i odbranu hladnim oružjem. Topovskih mjesta nema, sem ako topovi nijesu bili postavljeni samo na platformama visokih kula – ali to su mogla biti samo manja oruđa. Na jednoj od kula smederevskog Malog grada nalazi se opekama uzidan veliki natpis koji svjedoči o godini izgradnje utvrđenja. Ova kula je zbog krsta ozidanog iznad natpisa u narodu još poznata kao „Krstata kula” ili kula „Krstača”. U originalu tekst glasi: „Hristu Bogu blagovjerni despot Đurađ, gospodin Srbljem i pomorju zetskom. Naredbom njegovom sazida se ovaj grad u godini 1430″.

Ovaj natpis impozantnih dimenzija – istorijski raritet – širok je 10,5 metara, dok je visina slova 35 cm.

Postoje gradovi koji su svojim razvojem kroz istoriju postajali prijestonice, i oni drugi koji su građeni da budu prijestonice. Kao što je Smederevo. Poslednja srpska srednjevjekovna prijestonica, poslednji pokušaj da sačuvamo slavnu srpsku srednjevjekovnu državu. Vodeni grad, najveća ravničarska tvrđava u Evropi, kapija između zapada i istoka, najveći srpski graditeljski poduhvat, sve su to epiteti koji krase Smederevo. Još samo u Smederevu se mogu vidjeti ostaci poslednjeg srpskog srednjevjekovnog dvora, i samo još u Smederevu mogu se osjetiti kako je renesansa dotakla Srbiju. Prekasno. Konačnim padom poslednjeg srpskog glavnog grada, Smedereva, u Osmanlijske ruke 1459. godine, gasi se srpska država. Ostali su prozori Đurđevog dvora da privuku poglede kao što su privlačili poglede mnogih Evropljana u XV vijeku, da vide čudo – staklo na prozorima. Ne bilo kakvo. Najskupocjenije. Sa čuvenog venecijanskog ostrva Murano. I samo još tu još uvijek može se čuti kako je srpski despot praveći sebi kamene kule za odbranu napravio i akustičan dvor u kome će uživati u muzici svog dvorskog kompozitora Kir Stefana Srbina. I ne samo on i njegova dvorska svita, već i mnoge evropske krunisane glave koje su dolazile u Smederevo. Da trguju, pregovaraju, obećavaju srpskom despotu da će pomoći Srbima u odbrani od Otomanske imperije, ali i da se pomole nad moštima Svetog Luke, jednog od četvorice Jevanđelista, prvog ikonopisca i ljekara, koji je svoj zagrobni mir jedno vrijeme nalazio upravo u Smederevu. Ostali su i temelji crkve unutar tvrđave da svjedoče o tim vremenima. Tako još samo u Smederevu može se vidjeti dud star preko 300 godina, ispod čije krošnje je Karađorđe preuzeo ključeve grada od turskog zapovjednika 1805. godine. Okupljenom narodu je rekao: Nastavljamo gdje smo stali, Smederevo je bilo poslednji srpski glavni grad i biće prvi glavni grad u oslobođenoj Srbiji. I zaista, dan danas u Smederevu može se vidjeti spomen ploča na kući u kojoj je stolovala prva srpska vlada – Pravuteljstvujušći Sovjet, od 1805. do 1807. godine. Dalje kroz istoriju Obrenovići obilježavaju ovaj grad ponovo unoseći u njega dah Evrope. Zidaju se crkva, načelstva i sud, uređuje gradski trg, da bude baš kao u Evropi. Kako je odvajkada imalo važan strateški značaj, Smederevo je u Prvom svjetskom ratu, dva puta napadano od moćnih austrougarskih i njemačkih snaga. Drugi svjetski rat donosi Smederevu najveća razaranja u istoriji. Naredbom okupacionih vlasti, Smederevska tvrđava je određena za smještaj ostataka vojne sile Kraljevine Jugoslavije. U tvrđavu je sa svih strana dovoženo na tone sanduka municije, granata, baruta, eksploziva, buradi mazuta, benzina, nafte. Juna 1941. godine odletjelo je u vazduh skladište eksploziva u Đurđevoj tvrđavi. U jednom trenu život je izgubilo 2500 ljudi a dvostruko više je ranjeno. Za samo nekoliko sekundi, trećina smederevskih kuća je srušena. Najveća ravničarska tvrđava u Evropi pretrpjela je ogromna oštećenja.

 

Na današnji dan, 20. juna 2009. godine u Atini otvoren velelepni muzej Akropolj, u kojem je izloženo više od 4.000 antikviteta izuzetne istorijske i kulturne vrijednosti.

AkropoljAkropolj, remek djelo antike, predstavlja zajednički naziv za slične komplekse građevina na uzvišenju iznad grada. Zadivljujuće zidine koje se izvijaju nad 150 metara visokim stijenama, građene kroz vjekove u više navrata i u različitim stilovima, samo su okvir čuvenog grada unutar grada na čijem vrhu se nalazi nekoliko hramova posvećenih boginji Atini, grčka pozorišta i teatri, a čije originalne ruševine, restaurirani djelovi i očuvane cjeline simbolizuju izdrživost, i kao takve svjedoče različitim epohama ljudske istorije, njihovog stvaranja i želje za opstankom. Akropolj je nastao i počinje da se naseljava, izgrađuje i koristi oko 3-4 hiljade godina prije nove ere, da bi svoje značajnije građevine, koje su u dorađivanim oblicima izdržale do današnjeg dana, dobio u XIII vijeku pr.n.e., kada bivaju izgrađene zidine oko Akropolja. Akropolj kao svetilište kakvim ga danas smatramo, stari Grci formiraju oko VIII vijeka pr.n.e. kada se razvio kult Atine, kojim je boginja Atina vremenom poprimila različitu simboliku i vrijednost.  Najvažnije građevine Akropolja koje, u svom doduše izmijenjenom i vremešnom sjaju, i danas krase Akropolj u Atini, bivaju izgrađene nakon završetka Persijskih ratova i posebno tokom vladavine čuvenog Periklea u zlatnom dobu Atine. Akropolj je kroz vrijeme imao različite namjene. Najprije počevši od najstarijih perioda kada je služio kao obično mjesto za život tokom neolita ili mjesto za obrede, o čemu svjedoče i brojni keramički djelići. Oko VIII vijeka pr.n.e. Akropolj postaje glavno svetilište a grčka božanstva i mitologija produbljuju svoju presudnu ulogu u životima pojedinaca kroz povezivanje običnog naroda sa svojim bogovima, pa tako stari Grci izgrađuju kult boginje Atine koja zauzima posebno mjesto među grčkim bogovima, a koja dobija različite uloge i titule poput toga da je postala zaštitnica grada. U vrijeme Perikleove vladavine i za vrijeme postojanja Atinske lige, Akropolj je dostigao sopstveni vrhunac ljepote u svom punom sjaju bijelog mermera čiji krovovi i čuveni stubovi i danas izazivaju divljenje. Kako je Akropolj vremenom od svetilišta postao glavno uporište antičke Atine, sami bedemi su postali snažniji, viši i pod konstantnim unaprijeđivanjem. Na jugoistočnoj strani Propileja se nalaze i dokazi o tome da je Akropolj prvi put ozidan za vrijeme mikenske Grčke oko 1000 godina pr.n.e. kada se i formira Atina po prvi put kao grad. Akropolj se nekada u punom sjaju uzdizao visoko iznad Atine odišući bogovskom snagom kulta Atine, koja je izazivala strahopoštovanje ali ujedno i sigurnost. Danas, iako urušen, ipak predstavlja poseban simbol izdržljivosti i podsjećanja na slavna vremena grčke države koja su inspirisala mnoge druge epohe i upravo na taj način dovela do današnjice kakvu poznajemo.