Gorski Vijenac

Ljetopis, 5. jul 2019. godine.

Ime: Ljetopis 05.07.2019 (1891 na Cetinju izveden Gorski Vijenac, 1943 Kurska bitka); Opis: Ljetopis, 5. jul Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 5 jula 1891. godine na Cetinju je izveden „Gorski vijenac“.

Gorski VijenacSmatra se da je to bilo prvo izvođenje tog Njegoševog djela u cjelini, a da su prije toga izvođeni samo pojedini njegovi fragmenti. „Gorski vijenac“ stoji lovćenski visoko, usamljeno i ponosno u vrhu romantizma književnosti jugoslovenskih naroda. Njegoš i njegovo djelo mogućnost su nas savremenika u Crnoj Gori za kulturne susrete i dijalog sa Evropom, Rusijom i Mediteranom. Remek djelo Njegoševe dramske poezije izazov je i „tvrd orah“ pozorišni. Pretakanje njegove suštine u pozorišnu igru, u scenske forme, prilagođavanje duhu vremena, više je od umijeća – znači i pitanje umjetničke savjesti. Najuspješnije su one dramatizacije koje pružaju mogućnost da se napravi predstava kada gledaocu zastaje dah pred poetskom magijom djela. Složenost i slojevitost „Gorskog vijenca“ nije toliko u fabuli, već u misaonoj i jezičkoj slojevitosti djela. Pozorišne generacije u Crnoj Gori i van nje gradile su svoje  scensko viđenje Njegoševog remek djela: bilo je verzija romantičarskih, realističkih, sklonih spektaklu, ali su sami stvaraoci bili svjesni da nijesu našli „dramaturški ključ“ koji odgovara veličini djela, zbog toga što je đelo čvrste unutrašnje kohezije i izvor poezije. „Gorski vijenac“ je zbog takve „čudnovatosti“ veliki ep i velika drama. Svaka scenska pojava „Gorskog vijenca“ bila je magnet za publiku, izazov za dramaturge, reditelje, glumce, scenografe, kompozitore, scenske muzike, teatrologe, pozorišne kritičare. Pitanja i problemi dramaturške obrade i scenske realizacije Njegoševog remek djela, pored velikog broja pokušaja, nijesu završeni. Njegoš svakako nije bio posvećen teatru niti je bio „pozorišni čovjek“ u današnjem smislu; jednostavno zbog mnogih okolnosti to nije mogao da bude, mada je prilikom boravka u Beču, Italiji, Petrogradu, itd. imao određene kontakte sa pozorištem. Pretpostavlja se da su bila dva pokušaja prikazivanja „Gorskog vijenca“ u vremenu od 1847. do 1850. godine. Njegoš je želio, kao i svaki dramski pisac, da čuje svoju dramu i zbog toga je organizovao čitaću probu. Drugo, on je vjerovao da predstava može biti izvedena u nekom prostoru koji nije čisto pozorišni, te su radi toga organizovane probe komada. Ovo izvođenje u Biljardi, oko ognja, možemo smatrati prvim scenskim izvođenjem „Gorskog vijenca“ i uopšte jednog Njegoševog djela. Drugi pokušaj bio je u Risnu, početkom 1851. godine. Risansko diletantsko društvo je dalo predstavu „Gorskog vijenca“ u privatnoj kući, pod ugovorom „prijateljske razonode nekih srodnika i prijatelja“, pošto je tada svaku predstavu u Boki bila zabranila policija. U martu iste godine društvo je tražilo od vlasti u Zadru dozvolu za javno prikazivanje „Gorskog vijenca“. Plašeći se da takav događaj ne podstakne i oduševi ne samo Crnogorce, guverner je zabranio diletantima u Risnu predstavu drame „Gorski vijenac“. A u jednom dopisu iz Zadra, gdje se govori o pozorišnim predstavama iz prošlosti po našim primorskim gradovima, kaže između ostalog: … a vladika crnogorski, mile uspomene, još je živ bio kad se prikazivao u Budvi njegov ‘Gorski vijenac’, njegov ‘Šćepan Mali’“. Prva predstava jednog Njegoševog đela poslije njegove smrti, o kojoj ima pisanih tragova, ponovo je „Gorski vijenac“, izveden pred Biljardom u maju 1865. godine. To je bilo gostovanje Marina Stijepića sa pet kotorskih „dobrovoljnih kazalištaraca“. Krajem XIX i početkom XX vijeka bilo je nekoliko izvođenja najpopularnijeg Njegoševog djela (đaci beogradske gimnazije1880. godine, potom, takođe đačka predstava u Sremskim Karlovcima, 1897. godine). Najznačajnija je bila, pedeset godina poslije Njegoševe smrti, januara 1902. godine, predstava „Gorskog vijenca“ – Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu, „na velikoj pozornici“, u preradi I režiji Antonija Hadžića s prologom Laze Kostića. Ova insenacija se može smatrati prvom u profesionalnom teatru. Predstava je prikazana na velikoj pozornici, ne tek epizodično već u zaokruženoj cjelini. Ovu predstavu je oduševljeno pozdravila publika i veći dio tadašnje štampe, a naročito je „izazvala pažnju i interesovanje književnih krugova“. Novosadska Zastava je pisala da je ovo prikazivanje „jedan novitet kakav – smijemo reći – nije još vidjela srpska publika“. U tom periodu, krajem XIX i početkom XX vijeka, u Crnoj Gori bila je jedna predstava: 5. jula 1891. godine đaci srednjih škola na Cetinju pokazali su u cjelini „Gorski vijenac“, po aranžmanu prof. Filipa Kovačevića. Ovo izvođenje Glas Crnogorca smatra prvim, i ono je opovrglo predrasudu koja je dosad vladala da „Gorski vijenac“ nije za „predstavu“. Za ovo izvođenje list ne štedi pohvale, i zaključuje da je ono osiguralo, „bar na našoj pozornici, drugi red predstava koje će publika rado pohoditi. I željno opet očekivati.“ Djelove „Gorskog vijenca“ srijećemo u novim školskim programima. Slike iz ovog Njegoševog djela prikazivane su i u Zetskom domu. Do Prvog svjetskog rata u Cetinju, u Zetskom domu „Gorski vijenac“ je izveden dva puta: 1911. i 1913. godine. Oba puta su učitelji i đaci srednjih škola prikazali odabrane scene iz djela bez ikakve adaptacije teksta. Vrijedi napomenuti da je te 1913. godine, povodom proslave 100-godišnjice Njegoševog rođenja, bilo više izvođenja „Gorskog vijenca“ u Crnoj Gori, od strane raznih „dobrovoljačkih družina“, od kojih je najviše uspjeha imala predstava nikšićkog društva „Zahumlje“. Gotovo iz godine u godinu, u vrijeme između dva rata, prikazivan je „Gorski vijenac“. Neke „prerade za scenu“ su i štampane. „Gorski vijenac“ 1929. godine izveden je u Beogradu a 1931. godine u Zetskom domu na Cetinju u skraćenoj insenaciji u režiji Jovana Geca.

 

Na današnji dan, 5. jula 1943. godine njemačkom ofanzivom iz pravca Orela i Harkova na sovjetske položaje počela je Kurska bitka, jedna od najvećih bitaka u Drugom svjetskom ratu.

Bitka Kod KurskaPoslije Staljingradske bitke i zimskih dejstava 1942/1943. godine došlo je do operativnog predaha od aprila do juna, tokom koje su se i jedni i drugi pripremali za ljetnju kampanju. Njemci su pripremali strategijsku operaciju „Citadela“, istovremeni napad na sjeverni i južni bok Kurske izbočine, otsijecanje, opkoljavanje i uništavanje Centralnog i Voronješkog fronta Crvene armije. U tom cilju okupljeno je oko 50 njemačkih divizija, ukupno oko 900.000 ljudi po sovjetskim izvorima. Međutim, planiranje njemačke operacije „Citadela“ nije išlo glatko. Krajem februara 1943. godine, poslije Staljingradske bitke, stanje u Vermahtu bilo je daleko od dobrog. Hitler nije smijenio Manštajna poslije povlačenja sa Kavkaza zbog straha od veličine gubitaka koje bi to moglo izazvati, već mu je dopustio slobodu akcije koju je ovaj tražio. Manštajn je predlagao likvidaciju izbočina na Istočnom frontu, prvenstveno kod Kurska, ali su sve operacije odložene dok ne prođe proljećna sezona kojom je vladalo blato na svim putevima i terenima, problem u kome se njemačka vojska doslovno zaglibila – kao i Crvena armija, uostalom. Hitler i njemačka komanda su se odlučili na ofanzivu, mada se sa porastom problema i izazova sve više fokusirao na novo oružje pobjede, tenkove „Tigar“ i „Panter“ te samohodni top „Ferdinand“. U očekivanju novih oružja odlučeno je da ofanziva počne 5. jula. Što se sovjetske strane tiče, Georgij Žukov,prvi oficir koji je u Velikom otadžbinskom ratu dobio zvanje maršala, predlaže Vrhovnoj komandi Crvene armije, da umjesto ljetnje ofanzive i opšteg napredovanja pripremi odbranu i kontraudar. Predlog je prihvaćen a u osnovi, radilo se o planu odbrambenog sukoba Crvene armije tokom koga bi se u kritičnom trenutku izveo kontraudar i porazile nastupajuće neprijateljske snage.

Već krajem marta 1943. godine Staljin je znao za njemačke planove oko Kurska, 12. aprila imao je na stolu njemački tekst direktive №6 o planu operacije „Citadela“ njemačke komande upućene svim službama Vermahta, ali bez Hitlerovog potpisa (koji će dokument potpisati tri dana kasnije).  Simbol Kurske bitke je tenkovski sudar kod sela Prohorovka 12. jula 1943. godine, najveća tenkovska bitka u istoriji. Prema podacima sovjetskih izvora, na njemačkoj strani učestvovalo je oko 700 tenkova i jurišnih oruđa, a na sovjetskoj oko 850 tenkova. Jedna epizodna borba za sovhoz „Oktobarski“ uključila je četiri tenkovske brigade Crvene armije, tri artiljerijske brigade, dva streljačka puka i bataljon motorizovane streljačke brigade koji su u talasima pet sati napadali i povlačili se pred žestokom odbranom grenadirskog SS puka i, dok na kraju gardisti nijesu odbacili grenadire iz tog rejona uz kolosalne gubitke. Prohorovka je bila dio ogromne cijene koju je Crvena armija platila da bi zaustavila napredovanje neprijatelja. Poslije bitke Sovjeti su držali područje i mogli su da izvuku onesposobljene tenkove na opravku a ranjenike na liječenje. U kalkulacijama dobitaka i gubitaka suviše često ostaje nepomenuto da je tokom bitke stradalo oko 200.000 stanovnika Kurska.

U najkraćem, Kurska bitka bila je odlučujuća bitka Drugog svjetskog rata na Istočnom frontu i poslednja velika njemačka ofanziva na Istočnom frontu, poslije koje je premoć i strategijska inicijativa definitivno prešla na stranu Crvene armije. Kurska bitka je, uprkos velikim gubicima, bila pobjeda Crvene armije i to je jedina činjenica koju danas niko ne osporava. To je bila prva velika njemačka ofanziva zaustavljena prije nego je probila odbranu. Nova oružja nijesu pomogla u slamanju otpora, uprkos iskusnim ratnim posadama. Strategijska rezerva Crvene armije bila je iznenađenje za Vermaht. Njemačke snage nastavile su da nanose teške gubitke Crvenoj armiji, ali ljudski i industrijski potencijal nijesu mogle da nadmaše. Najzad, možda ključna posledica Kurske bitke bilo je jačanje Hitlerovog ubjeđenja da mu je štab nesposoban: do kraja rata sve više se miješao u vojne odluke, uključujući čak i dnevna taktička rješenja. Sasvim suprotno se desilo Staljinu. Vidjevši da su planovi vojne komande potvrđeni na bojnom polju, oslobodio se mnogih savjetnika i nije intervenisao u detaljima vođenja rata a rijetko je odbijao vojne odluke. Do kraja rata Crvena armija je imala više slobode i postala je mnogo fleksibilnija u operacijama. A za Drugi svjetski rat, Vinstion Čerčil je rekao: „Staljingrad je bio kraj početka, a Kurska bitka početak kraja“.