Knjaz Nikola I Kralj Aleksandar Obrenovic

Ljetopis, 6. maj 2019

Ime: Ljetopis 06.05.2019 (1897 Knjaz Nikola i Kralj Aleksandar Obrenovic); Opis: Ljetopis, 6. maj 2019 Tip: audio/mpeg

Na današnji dan, 6. maja 1897. godine na Cetinju su srpski kralj Aleksandar Obrenović i crnogorski knjaz Nikola potpisali sporazum o saradnji dvije države.

Dogovoreno je da u slučaju raspada turske imperije, granica između Srbije i Crne Gore ide sredinom novopazarskog Sandžaka, prema jugu Srbije, tako što bi Srbiji pripali Skoplje, Tetovo i Ohrid, a Crnoj Gori Đakovica, Prizren i Debar. Granica bi išla dolinom Vardara do Egejskog mora, s tim da teritorije ispod Soluna pripadnu Srbiji, a Crnoj Gori zapadno u pravcu Valone.

Dobivši pismo iz Beograda, knjaz je iz Njemačke odgovorio kralju Aleksandru maja 1896. godine. Neizmjerno zahvalan na sadržini kraljeva pisma, knjaz se “iz duše raduje“ bratskoj odluci da se toga ljeta vide u njihovim prijestonicama. Knjaz se nada da će njihov sastanak obnoviti i osvježiti duh “našega dragoga Srpstva“ koje u njihovu ljubavu i bratske odnose polaže svoje nade. Zbog toga kralj nije mogao izabrati bolji termin jer se taj termin podudara sa proslavom 200-godišnjice “osnivača moje dinastije i preporodioca Crne Gore, vladike Danila“.  Kraljevo će prisustvo tu proslavu “uveličati i sjajnijom učiniti“. A što se tiče knjaževa dolaska u Beograd, knjaz moli da to bude “oko Vidovadne“.

Knjaz Nikola je iz Moskve stigao u Beč s izmijenjenim planom: da iz Beča ide pravo u Beograd. Vjerovatno je i ruska vlada uticala na njega da odustane od puta preko Carigrada i Sofije, kako bi posjeta Beogradu imala željenu svrhu i efekat. Cetinju je naknadno javljeno da knjaževa pratnja za posjetu Beogradu pođe u Beč.

Za dolazak knjaza Nikole u Beč srpski poslanik Đorđije Simić doznao je iz novina, ali je odmah pošao da mu se predstavi i stavi na raspolaganje radi eventualnog saopštenja. U razgovoru sa Simićem knjaz se raspitivao kakve će svečanosti biti u Beogradu povodom njegova dolaska i izjavio da bi najradije došao na sam Vidovdan, da se može zadržati samo 4 dana i da će imati dosta veliku svitu. Knjazu u Beču se pridružuju još sedam ličnosti, među kojima ministar inostranih djela vojvoda Gavro Vuković, ministar vojske vojvoda Ilija Plamenac državni savjetnik vojvoda Simo Popović, prvi sekretar knez dr Lujo Vojnović. Sastav knjaževe pratnje pokazuje da je na pridavao veliki značaj ovoj posjeti. Knjaz Nikola je sa svitom i u pratnji poslanika Simića krenuo iz Beča. Na željezničkoj stanici iskupio se veliki broj đaka i studenata iz Srbije, Hrvatske, Dalmacije, Bosne i Hercegovine, Vojvodine. Neki Bosanac održao je pozdravnu riječ u ime te omladine, zbog čega je imao neprilike s austrijskim vlastima. Voz mađarske željeznice sa posebnim vagonom za knjaza Nikolu išao je preko Budimpešte i Subotice. U Novom Sadu velika masa svijeta pozdravljala je iza ograde, pošto su vlasti zabranile ulazak u stanicu.

Na Vidovdan 1896. godine u devet sati knjaz Nikola i kralj Aleksandar zagrlili su se na beogradskoj željezničkoj stanici. Potom je svečana povorka pošla iskićenim ulicama, praćena oduševljenim ovacijama naroda iz Beograda, unutrašnjosti Srbije i Vojvodine. Štampa je do sitnica izvještavala o raznim ceremonijama i posjetama vladara: o prisustvu parastosu kosovskoj uspomeni u Sabornoj crkvi, o posjeti Akademiji nauka, Domu sv. Save, Narodnom muzeju, Velikoj školi, Vojnoj akademiji.  Na svečanoj večeri knjaz Nikola je održao veoma zapaženu zdravicu. On je istakao da mu je odavna bila žarka želja da posjeti Beograd. On donosi pozdrav “Južnoga srpstva – Crne Gore – Zete Balšića, Crnojevića i Doma Moga“, zemlje u kojoj se neprekidnost srpske samostalnosti srećno očuvala sa toliko žrtava i pregnuća. A došao je baš na Vidovdan, da taj dan srpski narod ne bi proveo u sjeti “kao mnogi do danas“. Srpski narod, da bi se “uspravio“, i danas vapije za slogom, a kralj i knjaz kao njegovi upravljači dužni su učiniti sve da ga isprave. “Srpski vladari treba da svoj narod povedu pravcem njegovih pravednih težnji; jer srpski narod hoće samo da bude posjednik svoga, pošto je pozvan da bude revnosni sudionik na polju napretka, razvića i civilizacije“. Knjaz Nikola je, očigledno, htio da se ova zdravica obilježi kao glavni momenat u njegovoj posjeti Beogradu. Slogu dvaju vladara kao osnovni preduslov za ostvarenje istorijskog imperativa, tj. “potpunog oslobođenja svih Srba”, knjaz je svakako želio.

Dogovor o posjeti kralja Aleksandra Cetinju postignut je bez teškoća. Predsjednik srpske vlade Simić javio je ministru Vukoviću da se kralj Aleksandar rado odazvao želji kralja Nikole da mu što prije vrati prošlogodišnju posjetu. Napominjući da kralj, takođe, želi da sa knjazom “ponovo izmijeni misli o interesima srpskog naroda“, odlučio je da mu dođe na sami Đurđevdan – knjaževu krsnu slavu. Đorđe Simić je u svojim uspomenama zabilježio da je sa Cetinja odmah odgovoreno kako će knjazu kraljeva posjeta na Đurđevdan biti veoma mila.  Uoči kraljeva dolaska uspostavljeni su jednostrani diplomatski odnosi između Srbije i Crne Gore, tj. samo je kralj Aleksandar akreditovao izvanrednog poslanika i opunomoćenog ministra pri dvoru knjaza Nikole. Uzgred rečeno, Crna Gora je zbog vrlo oskudnih finansija stalnog diplomatskog zastupnika držala samo u Carigradu i konzularnog u Skadru. General Jevrem Velimirović došao je na Cetinje 9. aprila. Sjutradan ga je knjaz primio u privatnu audijenciju, a 14. aprila, na svečanoj audijenciji, Velimirović je predao akreditivna pisma.

Kralj Aleksandar je pošao iz Beograda željeznicom do Rijeke, a dalje brodom do Bara. Sa pratnjom od devet ličnosti iskrcao se u barskom pristanu. Poslije pozdrava sa prijestolonaslednikom Danilom i ostalim ličnostima na dočeku, svečana povorka se, uz burne ovacije naroda, uputila za Cetinje. Od Virpazara do Rijeke Crnojevića prevezli su se parobrodom “Danica“. Naveče je kraljev ekipaž, oduševljeno dočekan od Cetinjana i okoline, srdačno primljen u dvoru knjaza Nikole.  Boravak kralja Aleksandra na Cetinju, iako skromniji po programu, bio je lijepo ispunjen i ugodan. Sjutradan po dolasku održano je blagodarenje u manastirskoj crkvi, poslije podne vladari su posjetili uglednu cetinjsku školu Djevojački institut, a uveče je bio veliki prijem u dvoru. Trećega dana vladari su prisustvovali smotri tek ustanovljene redovne crnogorske vojske na Obilića poljani. Na svečanom ručku vladari su održali kratke zdravice. Zdravice su učinile jak utisak “na cio srpski narod”, koji je u njima vidio izraz bratskog prijateljstva i saradnje između Srbije i Crne Gore. Poslednjeg dana svoga boravka na Cetinju kralj Aleksandar je obišao Zetski dom i bolnicu, a kod knjaza je priređen familijarni ručak. Poslije podne kralj je svečano i dirljivo ispraćen, u društvu knjaza Nikole i drugih dostojanstvenika, preko Njeguša do austrijske granice. Iz Kotora je naveče otplovio za Rijeku.

Na Cetinju su vođeni i politički razgovori, a odnosili su se prevashodno na pitanje budućega nasledstva ostataka turske carevine na Balkanu. U razmjeni mišljenja knjaz Nikola i crnogorska vlada izrazili su gotovost da sa srpskom vladom i kraljem sporazumno rade “u svim pitanjima koja se tiču srpskog naroda“. Knjaz je napomenuo da želi da se između Srbije i Crne Gore zaključi jedan bliži sporazum, intimniji ugovor, kojim bi se precizirale uzajamne obaveze i zadaci što ih čekaju u budućnosti. Odredile bi se i interesne sfere i njihove granice, kako se, upozoravao je knjaz Nikola, “zbog jednoga mjesta ne bi pokvario cio sporazum”. Kralj Aleksandar je odobrio svojim ministrima da se upuste u razgovor sa crnogorskim ministrom inostranih djela. Rezultat tih pregovora, uglavnom između Simića i Vukovića, bio je projekat sporazuma koji su imali usvojiti i potpisati kralj Srbije i knjaz Crne Gore, a koji glasi:

“1. Vladaoci Srbije i Crne Gore obavezuju se da u svima pitanjima, koja se tiču interesa srpskog naroda van njihovih zemalja, postupaju sporazumno i da jedan bez drugog ništa ne preduzima;

  1. U pitanjima crkveno-školskim u Otomanskoj imperiji oba vladaoca i njihove vlade radiće zajednički u Carigradu i gdje bude potrebno da se prizna narodu srpskom njegova narodnost i da mu se dadu srpske vladike i srpske škole, svuda gdje to stanovništvo bude tražilo;
  2. Ako bi interesima naroda srpskog u Kraljevini Srbiji i Knjaževini Crnoj Gori, ili van njih, ugrozila opasnost od nekog trećeg, oba vladara i njihove vlade obavezuju se da zajednički brane te interese svim sredstvima, pa i oružanom rukom;
  3. Da bi se tačno opredijelile sfere međusobnih interesa između Srbije i Crne Gore, oba vladaoca saglasila su se u slučaju raspada Turske imperije da granica između Srbije i Crne Gore ide sredinom Sandžaka novopazarskog, tako da Nova Varoš, Sjenica i Novi Pazar pripadnu Srbiji, a Pljevlja i Peć Crnoj Gori. Od granice Novopazarskog sandžaka imala bi se povući jedna što pravija linija na jug, koja bi ostavila Srbiji Skoplje, Tetovo i Ohrid, a Crnoj Gori Đakovicu, Prizren i Dibru. Na jugu, od Ohridskog jezera srpska granica imala bi poći k istoku, obuhvatiti Bitolj, Vodenu i spustiti se na Jegejsko more, ispod Soluna, ostavljajući Solun Srbiji; a crnogorska granica išla bi zapadno na Jadransko more, u pravcu Valone;
  4. Knjaz Crne Gore i njegova Vlada obavezuju se, u interesu srpskog plemena, da svima sredstvima, bilo političkim bilo vojnim, pomažu Srbiji da pri razmeđivanju njenom sa Bugarskom granica Srbije ide vododjelnicom Strume i Vardara, ostavljajući sliv Vardara Srbiji, a sliv Strume Bugarskoj, i spuštajući se ka zalivu Rendenskom (ili Orfanskom)”.

Odjek sastanka na Cetinju u srpskoj štampi bio je po duhu i sadržaju istovjetan odjeku sastanka u Beogradu, do koga je bilo došlo prethodne godine. Sličan patriotski duh i istorijske digresije u osnovi su odražavale ono što su ovi sastanci sami sobom simbolizovali: svijest o istovjetnosti interesa i ciljeva naroda dviju zemalja.