Tolosi

Makavejska crkva u Tološima čuva dva milenijuma burne istorije

U niski pravoslavnih bisera Mitropolije crnogorsko-primorske, Hram Svetih mučenika Makaveja u Tološima – Podgorici zauzima posebno mjesto.

Pored toga što ovaj drevni hram u sebi čuva dva milenijuma burne istorije ovih prostora, jedinsten je i po tome jer je za sada jedini u Srpskoj pravoslavnoj crkvi a i šire koji je posvećen starozavjetnim mučenicima Makavejima. Rijetke su crkve posvećene sedmorici braće Makaveja (Avim, Antonin, Eleazar, Gurije, Evsevon, Alim i Markel) koji su oko 180 god. prije Hrista, zajedno sa majkom Solomonijom i Eleazarom sveštenikom postradali za čistotu vjere izrailjske od cara Antioha koji je htio da nametne Jevrejima idolopoklonstvo.

Makavejska crkva u Tološima nastala je u prvim vjekovima hrišćanstva kada su na prostoru ovog današnjeg podgoričkog naselja živjeli Španji i Lužani, stanovnici neslovenskog porijekla.

Po riječima protojereja Predraga Šćepanovića, paroha tološkog, ovaj hram pamti mnoge vjekove i promjene, dobre i zle vladare, ratove i revolucije, bombardovanja…

– Pored svih raspeća, ostao je vječno mlad šireći poruke ljudima ovih prostora da je Vaskrsenje kvasac i smisao života i svekolike tvari – ističe otac Predrag.

Rušen i obnavljan  mnogo puta na viševjekovnom dugom i trnovitom istorijskom putu kroz vrijeme, poslednji put hram biva vaspostavljen i nanovo podignut za vrijeme knjaza i gospodara Crne Gore Nikole I Petrovića 1896-1897. godine.

Na osnovu podataka Arhiva Mitropolije crnogorsko-primorske saznajemo da je obnovljena crkva podignuta na starohrišćanskim temeljima i da je zahtjev za obnovu podnijet 1894. godine od mještana sela Tološi, Lužane i Vranići: „Obraćamo se Vašem Visokopreosveštenstvu.. da nam dozvolite sagraditi jednu malu crkvu đe bismo mogli skloniti naše umrle u vrijeme nepogoda. Drugog mjesta nema osim razvalina starog hrama.“

Nakon Drugog svjetskog rata, Makavejska crkva je dijelila sudbinu drugih crkava u Crnoj Gori, devastirana i korišćena za smetlište i zatvaranje životinja.

Devedesetih godina prošlog vijeka ponovo biva obnovljena, a ove godine njena je obnova potpuno završena.

Urađen je novi ikonostas, freskopis, pod, staze oko crkve, govori nam starješina Hrama Svetih Makaveja u Tološima i ističe da s obzirom da uvijek ima zainteresovanih priložnika u planu je da se urade još dveri i eventualno promjeni krov.

Što se tiče Liturgijskog – crkvenog života obnova intezivno počinje 2004. godine, uoči praznika Sv. Makaveja.

Mitropolit crnogorsko-primorski g. Amfilohije tog 13. avgusta, daje poslušanje svešteniku Draganu Mitroviću i Predragu Šćepanoviću, koji će nekoliko godina kasnije postati paroh tološki, da nađu ključ od tološke crkve i obave pripreme kako bi se na praznik služila Sveta liturgija. Tako je i bilo.

– Tada sam bio laik, nijesam ni sanjao da ću biti sveštenik a kamoli sveštenik u toj crkvi. Počeli smo pretragu po Tološima, obišli mnoge kuće i na sto jada smo otvorili vrata, ušli u crkvu i malo je pripremili. I već je to bio znak da će nešto da se desi – prisjeća se otac Predrag.

Ističe da je Mitropolit odslužio prvu Liturgiju na praznik Sv. Makaveja (14. avgusta) a već decembra mjeseca iste godine postavio je mladog sveštenika Jovicu Ćetkovića koji je bio paroh momišićki, da pored Hrama Sv. Georgija – Momišićkih mučenika opslužuje i 16. podgoričku parohiju sa grobljanskim Hramom Sv. Makaveja u Tološima.

Osim molitvene, Mitropolit pruža i svaki vid podrške da se ovaj Božji hram, kao i ostalih 650 u Crnoj Gori, otkrije, obnovi i stavi u službu i Bogu i rodu.

Od te 2004. godine službe u Makavejskoj crkvi postaju redovne, broj učesnika u Liturgiji i pričasnika je iz dana u dan, iz godine u godinu sve veći.

Visokopreovećeni Mitropolit Amfilohije često zna da nas podsjeti da ono što je Božije ne može da iščezne i da se uvijek nađu duše Bogom ozarene koje svetinje iznova obnavljaju. Tako je i hram Sv. Makaveja kroz istoriju opstajao Božjim Promislom kroz priloge bogobojažljivih i čestitih ljudi.

Časna starina Ilija Boljević 1978. prilaže za svoju i dušu svoje supruge Joše metalna vrata i prozore čime „sprečava dalje skrnavljenje svetinje u selu Tološi“, koje je periferiji tadašnjeg Titograda.

Slavica Ćeranić 2007. godine prilaže Crkvi Sv. Makaveja 1297 kvadrata zemljišta.

Košarkaš Nikola Mirotić prilaže 20.000 evra za obnovu ovog hrama…

I tako sve do današnjeg dana. Spisak priložnika je sve duži, mnogo je onih koji su se prema svojim mogućnosti ugradili u ovaj hram.

Danas, Makavejska crkva u podgoričkom naselju Tološi, pokraj magistralnog puta ka vodoizvorištu Mareza, liči na uobičajene grobljanske crkve podignute za vrijeme velike obnove, ali ono što vidimo sad samo je odbljesak nekadašnjeg „sjaja i gospodstva“, kao i većina podgoričkih, pa i mnogih drugih crkava podignutih kroz bogatu, ali malo proučavanu prošlost ovih krajeva.

– Tološka crkva je prvi kamenčić u mozaiku crkava podignutih u rodnom gradu Simeona Mirotičivog, tj. Stefana Nemanje, a osnovanih trudom različitih gospodara – kaže mr Smilja Vlaović, profesorica srpskog jezika kojoj je ova crkva bila i inspiracija za knjigu „Makavejska crkva u Tološima kroz vjekove“ koja će svetlost dana ugledati upravo na dan Svetih Makaveja, 14. avgusta a posvećena je nevino postradalom podgoričkom stanovništvu u savezničkom bombardovanju 1944. godine koje „progovara“ i kroz freskopis tološke crkve.

Kako u samoj knjizi piše protosinđel Isak Simić, freske Sveti Mučenici Makaveji, Sveti Mučenici Momišićki i Sveti Mučenici Podgorički, autora čitavog freskopisa u ovom hramu Dejana Jovanovića, su vrlo originalno urađene, sa jasno isprofilisanim programom koji se svojim martirološkim učenjem o svjedočenju Hrista kroz stradanje nevine djece-mučenika, potpuno i slikarskim odlikama stila uklopio u hiljadama godina provjerenu vizantijsko-pravoslavnu tradiciju.

– Kao ličnosne odlike stila samog autora mogu istaći vrlo siguran i snažan crtež i osebujan kolorit koji svojom svježinom prenosi na posmatrača jedan tihi optimizam i radost Carstva Nebeskog sadržane u bojama koje prelaze u himnu –  ističe protosinđel Isak, sabrat Cetinjskog manastira.

Protoprezviter mr Predrag Šćepanović koji je starješina Hrama Svetih Makaveja u Tološima od marta 2009. godine kaže da je sve veći broj vjernika na Bogosluženjima, da raste i broj onih koji poste i koji se pričešćuju. Navodi podatak da je 29. aprila 2012. na službi bilo 75 vjernika, 31. decembra 2017. blizu 250, dok je na prošlogodišnjoj slavi bilo 300 osoba, a na nedeljnim Liturgijama uvijek bude 150-200 vjernika.

Otac Predrag sa posebnom radošću ističe školu vjernouke pri ovome hramu, koju vodi vjeroučiteljica Stojanka Radulović, koja svake godine okupi veliki broj djece. Ove godine je bilo 60-70 djece koja su pohađala školu vjeronauke.

U skladu sa dugogodišnjom tradicijom, Crkva Sv. Makaveja 2009. ljeta Gospodnjeg obnavlja slavske proslave a prazničnu Liturgiju kad god mu obaveze dozvole služi Mitropolit Amfilohije.

U arhipastirskoj besjedi 2016. godine vladika Amfilohije podsjeća da je stradanjem Makaveja, prvosveštenika Eleazara, njegove žene i njihove djece spasen izabrani Božji narod:

„Na takav način je jevrejski narod sačuvao svoju vjeru koju su onda u Hristovo vrijeme primili hrišćani, naravno još proširenu, produbljenu, obogaćenu ličnošću Hristovom i Njegovom naukom. Hrišćanski mučenici od apostolskih vremena nadahnjivali su se podvigom braće Makaveja.

Taj njihov duh mi nazvamo duhom Kosovskog zavjeta. Ustvari, to je isti taj duh čiji su nosioci bili Makaveji. Zato je dobro da se podsjetimo i u ovo naše vrijeme na Makaveje, kao što je dobro da se kroz njih i preko njih podsjetimo i na kosovske Makaveje, stradalnike, nosioce i čuvare Kosovskog zavjeta. Makaveji su naučili i naše pretke da sebe žrtvuju za vjeru, za krst časni i slobodu zlatnu.“

O značaju ovog hrama za žitelje Tološa i okoline svjedoči i Borislav Miranović, koji je 2017. godine bio domaćin slave u ime starosjedelaca bratstva Miranović, a povodom 120 godina od obnove hrama.

– Ovaj Božiji hram je 50 godina stajao sam kao „sirak tužni bez iđe ikoga“ i svojim nijemim trajanjem bez zvuka zvona čuvao svoju duhovnost i prizivao nas smrtnike otuđene od Boga da se pridružimo molitveniku i da svoj spas i duhovni mir, nađemo u molitvi za spasenje i spoznamo Vaskrsenje. Ovaj sveti hram za nas potomke njegovih graditelja je nauk i opomena da nikad ne zaboravimo naše korijene, da učimo da praštamo, kao što je On oprostio naša nepočinstva i kroz svoje Vaskrsenje pod njegovim svodom danas se ponovo čuje duhovni poj i cvrkut malih anđela – riječi su blagodarnog slova koje na najbolji način odslikavaju stanje te male tološke, ali duhovno velike pastve o kojoj danas brine otac Predrag Šćepanović.

Po kazivanjima parohijana, Vaskrsenje Makavejske crkve potomci njegovih graditelja duguju i svom parohu Predragu, njegovom radu i ljubavi jer je uspio da među braćom obnovi duhovnu ljubav i toleranciju, da sabere i duhovno poveže nekoliko hiljada ljudskih duša od Mareze do Momišića koje se danas sabiraju oko ove starohrišćanske svetinje u slavu Boga i čast Svetih Makaveja.

Protojerej Predrag Šćepanović izražava nadu da će se uz Božju pomoć, Sv. Makaveji i ove godine, 14. avgusta, kada će Svetu arhijerejsku liturgiju u 8 časova služiti Njegovo visokopreosveštenstvo Arhiepiskop cetinjski, Mitropolit crnogorsko-primorski g. Amfilohije, saborno proslaviti uz učešće vjernog naroda Tološa, ali i cijele Podgorice.

Takođe, toplo preporučuje svima knjigu o ranohrišćanskoj Crkvi Sv. Makaveja profesorice Smilje Vlaović koja je, po njenim riječima, skroman uvod u naučno istraživanje i ove, kao i drugih podgoričkih svetinja, koje su zbog stalnih ratova i drugih  društveno-istorijskih prilika bile zapostavljene i izostavljane, posebno iz naučnih studija.

Vesna Dević