Na Međunarodnom sajmu knjiga u Beogradu, na štandu Medija centra „Odbranaˮ, 28. oktobra 2025. godine je predstavljena knjiga Spomenica Pogroma u Bačkoj 1941–1942. godine.
Sajamski štand izdavačke delatnosti Ministarstva odbrane Republike Srbije bio je tesan da primi sve zainteresovane za, kako je naglasila gđa Mirjana Sandić, urednik knjige i moderator promocije, delo koje predstavlja trajni podsetnik da je sećanje naša obaveza prema stradalnicima Pogroma izvršenog na teritoriji Bačke 1941. i 1942. godine. Želja da se ne zaborave nevine žrtve i obaveza da se sećanje na Pogrom u Bačkoj sačuva za buduće naraštaje bili su motivi kojima su se u stvaranju ove knjige vodili njeni autori: protojerej-stavrofor Vladan Simić, protođakon Miroslav Nikolić i g. Petar Đurđev.
Istoričar Petar Đurđev je osvetlio istorijski kontekst nebivalog masovnog ratnog zločina Hortijeve Mađarske nad Srbima i Jevrejima čiji je cilj bio izmena etničke, demografske i biološke strukture Bačke. Donošenjem niza diskriminatornih zakona ozvaničeno je nasilje nad srpskim civilima i njihovo rasejavanje. Svakodnevne eliminacije istaknutih članova srpske zajednice prerašće u strahoviti Pogrom širom Bačke: od Čuruga, Šajkaša, Gospođinaca i Mošorina, preko Loka, Titela, Gardinovaca, Vilova, Žablja, Temerina, Srbobrana… U istorijskom pamćenju srpskog naroda posebno mesto zauzimaju stradanja Srba na Savindan u Bečeju i na Jovandan u Novom Sadu.
– Danas najlepša novosadska plaža Štrand, tokom Pogroma je bila mesto stradanja hiljada mučenika bačkih. U njihovu slavu i čast na toj lokaciji ćemo podići hram Božji i memorijalni centar u kome ćemo čuvati istinu boreći se protiv zaborava – zaključio je g. Đurđev.
Protojerej-stavrofor Vladan Simić, dugogodišnji član Odbora za obeležavanje godišnjice Racije i jedan od pregalaca u negovanju kulture sećanja na Pogrom u Bačkoj, podsetio je prisutne da je Sveti Arhijerejski Sabor 2022. godine doneo odluku o kanonizaciji mučenika bačkih i njihovom ubrajanju u Diptih svetih Srpske Pravoslavne Crkve:
– Ove nevine žrtve, sveštenoslužitelji i mnogi muškarci, žene i deca, ugledajući se na svete pretke iz roda našeg, hrišćanski časno pretrpeše veliko stradanje radi svoje vere i imena i pređoše ka Gospodu, zadobivši mučeničke vence iz ruke Hrista Boga.
Prva žrtva među proslavljenim sveštenomučenicima bio je paroh santovački Miloš Apić, a za njim je postradalo još šesnaest sveštenika iz Sombora, Novog Sada, Belog Manastira, Mošorina, Đurđeva, Gospođinaca, Žablja i Titela, kao i znameniti profesor Karlovačke bogoslovije. Zajedno sa dve hiljade Čuružana postradala su i njihova dva paroha. Posebno dirljivim rečima prota Simić je govorio o veličanstvenoj žrtvi mlade čuruške popadije čiji primer vernosti, odanosti i postojanosti ne sme ostati nezapamćen.
– U vremenu prekrajanja istorije svakodnevno je prisutna manipulacija žrtvama, pa tako postoji narativ da su mučenici bački u stvari žrtve pale za slobodu u Narodno-oslobodilačkoj borbi. Svesno se umanjuje njihov tačan broj, koji inače nikad nije ni utvrđen, a namerno se zaboravlja da su mnogi od onih koji su preživeli Pogrom doživeli nova stradanja od komunističkih vlasti, dok su svete žrtve decenijama gurane u zaborav – naglasio je protojerej-stavrofor Vladan Simić.
On je podsetio na tragične činjenice da su bački Srbi i Jevreji nasilno deportovani u zloglasni sistem od trinaest logora, da je tom prilikom iseljeno preko pedeset hiljada Srba, da izveštaji nadležnog arhijereja govore da je sa radom prestalo deset crkvenih opština i parohija, da je pobijena petina sveštenika Eparhije bačke, da su manastiri Bođani i Kovilj pretrpeli razaranja, a njihovi monasi proterani. Podsetio je i da je mađarski rodoljub dr Enre Bajči Žilinski uputio memorandum regentu Hortiju u kojem je osudio Pogrom nad Srbima i Jevrejima i naveo da je, po izveštajima koje je dobio sa terena, tokom 1941. i 1942. godine u Bačkoj stradalo šesnaest hiljada Srba i Jevreja svih uzrasta.
Protojerej-stavrofor Vladan Simić je izneo i krajnje zabrinjavajući podatak da ni danas u školskom programu u Srbiji ne postoji nastavna jedinica o Pogromu u Bačkoj.
Tema izlaganja trećeg koautora knjige, protođakona Miroslava Nikolića, upravnika Riznice Eparhije bačke i vrednog istraživača eparhijskog i gradskog arhiva, bila je delatnost Svetog vladike Irineja Ćirića u vreme Pogroma u Bačkoj.
– Čovek koji je iz logora Šarvar u Mađarskoj spasio na hiljade mališana posle rata je proglašen narodnim neprijateljem, kolaborantom i saradnikom okupatora! Širom Bačke sa sveštenicima i vernim narodom zbrinuo je skoro tri hiljade mališana i dve stotine majki sa odojčadima, osnovao eparhijsku bolnicu u Novom Sadu, brinuo o utamničenim sveštenicima i prisilno mobilisanim ljudima. Nesvakidašnjim diplomatskim darom ublažio je stradanje svoje pastve i očuvao kanonsko jedinstvo Srpske Pravoslavne Crkve na teritoriji Eparhije bačke – naglasio je protođakon Nikolić.
Na kraju, autori su zahvalili svima koji su podržali njihov rad, a posebno Visokopreosvećenom Mitropolitu bačkom g. Irineju, ministrima odbrane u prošlom i sadašnjem mandatu i saradnicima iz Medija centra „Odbranaˮ i istakli da su tokom zajedničkog rada na različitim vrstama građe, a posebno u depoima gradskog i pokrajinskog arhiva, gde su istraživali izveštaje Anketne komisije i sačuvana svedočenja preživelih, došli do dragocenih crkvenih dokumenata, svešteničkih izveštaja i letopisa koji su po prvi put objavljeni u danas predstavljenoj knjizi.
Izvor: SPC
