Prenos Svetog Arsenija iz Ždrebaonika u Kosijerevo 1884. godine
Prva dužnost od opšteg duhovnog i istorijskog značaja koju je dotadašnji administrator Zahumsko-raške eparhije arhimandrit Mitrofan Ban, kao novoimenovani mitropolit crnogorski (na ovu službu naimenovan u maju 1884, poslije upokojenja mitropolita Visariona Ljubiše aprila 1884. godine) imao da izvrši, bio je prenos ćivota sa moštima Svetog Arsenija Sremca, drugog arhiepiskopa srpskog (+1266) u manastir Kosijerevo.
Administrator Mitrofan je uputio danilovgradskom nadziratelju proti Jovanu Boškoviću dopis kojim je naredio da svo sveštenstvo iz Bjelopavlića dođe sa odeždama u manastir Ždrebaonik da bi učestvovalo u litiji sa moštima Sv. Arsenija.
Raspisima administratora Mitrofana, od 31. avgusta 1884. godine, naređeno je sveštenstvu u Grahovu i Rudinama da sačekaju mošti Sv. Arsenija kraj crkve u Tušini, a sveštenicima iz Banjana i Oputne Rudine da dočekaju mošti kod samog manastira Kosijereva. Mitrofan je prispio u Ždrebaonik 4. septembra. Pred polazak Svetitelja, njegove svete mošti je arhimandrit Mitrofan, uz pomoć protođakona Filipa Radičevića, preobukao u nove arhijerejske odežde. Sutradan, poslije ranom zorom odslužene Svete liturgije, svečana litija sa ćivotom Svetoga Arsenija krenula je put manastira Kosijereva. Litija je bila ustrojena po najvišim crkvenim propisima: na čelu je nošen litijski krst a iza njega dva crkvena barjaka, odred od 100 vojnika u punoj opremi a za njima 50 vojnika bez oružja, jer su naizmjenično sa sveštenicima nosili sveti ćivot. Ispred samog ćivota nošene su dve ripide i dva crkvena barjaka. Osam sveštenika u odeždama nosilo je sveti ćivot a za njima su išli sveštenici na čelu sa naimenovanim episkopom Mitrofanom. Uz sveštenstvo, ćivot su pratili i vojvoda Božo Petrović, predsjednik Ministarskog savjeta ispred Knjaževske vlade i vojvoda pop Risto Bošković, a za njima dvije čete vojnika u znak počasti ali i kao obezbjeđenje.
Prva stanica je bio Nikšić, gdje je ćivot smešten u crkvu Svetih Petra i Pavla. Tokom noći, sveštenstvo je čitalo Sveto Jevanđelje, molitve i akatiste. Ka određenom cilju iz Nikšića litija je krenula u zoru 6. septembra, u pratnji nikšićkog i okolnog sveštenstva. Posle dana hoda, ćivot je donesen u crkvu Svetog Georgija na Tupanj u Banjanima, gdje je i prenoćio. Kao i u Nikšiću, sveštenstvo je tokom cijele noći čitalo svete molitve a narod je pristupao da se pokloni Svetitelju. Sutradan, 7. septembra, uoči praznika Rođenja Presvete Bogorodice, kako je bilo i određeno po rasporedu, ćivot je donesen u manastir Kosijerevo. Prije unošenja u sveti hram, ćivot je u trokratnoj litiji obnesen oko crkve a potom, uz pojanje tropara, unijet i položen na počasno mjesto ispred ikonostasa.ž
Na praznik Male Gospojine, kada je inače bio veliki sabor naroda u Kosijerevu, novoimenovani episkop Mitrofan je načalstvovao Svetom liturgijom uz sasluženje većeg broja sveštenika iz Banjana i okoline, koji su dopratili ćivot sa Svetim moštima i učestvovali u ovom nesvakidašnjem liturgijsko-narodnom sabranju. Kao što značaj istorijskog događaja nalaže, Mitrofan je održao svečanu besjedu. U prvom dijelu je opisao životnu putanju i monaški podvig Svetog Arsenija. Posebnu pažnju posvetio je njegovoj bliskoj saradnji sa Svetim Savom, koji ga je, uvidevši njegovo bogoljublje i revnost za Dom Božji i postavio za svog nasljednika na stolici poglavara Srpske Crkve (1233–1263). Besjedom arhimandrita Mitrofana je okončana ova crkveno-narodna svečanost, kakve nije bilo u srpskom narodu, po riječima svjedoka, od prenosa moštiju Svetog Save iz Trnova u Srbiju.
Povratak Svetog Arsenija u manastir Ždrebaonik 1919. godine
Družina od 47 uglednih predstavnika plemena Bjelopavlića obratila se 29. maja 1919. godine Nikšićkoj konzistoriji pismom kojim su obavijestili eparhijsku vlast da žele da se mošti Sv. Arsenija vrate u manastir Ždrebaonik, i radi toga su tražili blagoslov. Prvi član Konzistorije, prota Milan Mihailović je 30. maja primio molbu ali potpisnici nisu sačekali odgovor već su pošli do Ostroga i uzeli ćivot sa moštima i prenijeli ih u Ždrebaonik. O dolasku moštiju obaviješten je načelnik opštine Danilovgrad i prota Srdan Popović, paroh slatinski i dugogodišnji starešina manastira Ždrebaonika. Njemu je iz Konzistorije javljeno da se prenos vrši bez znanja i odobrenja crkvene vlasti ali da zbog svetinje pripremi za doček sve što je potrebno.
Uz mošti poveli su i jeromonaha Pahomija Ivanovića koji je tada bio u Ostrogu kao čuvar ćivota. O donošenju moštiju i polaganju u crkvu, Konzistoriju je izvestio Marko Savićević, bivši narodni poslanik, telegramom u kome je naveo da je „na najsvečaniji način dočekalo mošti ugodnika preko deset hiljada duša“, a istovremeno je zatražio odobrenje da jeromonah Pahomije ostane do daljnjeg uz ćivot u manastiru Ždrebaoniku. Autentičan opis dočeka moštiju 31. maja Konzistoriji je uputio prota Srdan Popović: „Srijetanje Mošti Sv. Arsenija izvršilo se na svečan način. Pet sveštenika u odeždama, đaci osnovnih škola, pola čete vojnika pod oružjem, građanstvo obojega pola, sretosmo Svetitelja pod Orju Luku. Povorka se kretala u dobrom redu a uz zvonjenje zvona dotičnih crkva, do manastira Ždrebaonika i mošti su namještene u crkvi na onom mjestu sa kojeg su 1884. god. dignute bile“.
Starešina manastira Ostroga, protojerej Jovan Damjanović, takođe je poslao izvještaj nikšićkoj Konzistoriji, iz koga se može steći potpuniji uvid u proces prenosa ćivota Sv. Arsenija: „Danas, izjutra rano, pošao sam službenim poslom u parohiju. Otprilike oko 10 sati izjutra, nekoliko bjelopavlićskih vojnika sa gospodinom učiteljem Jovanom Pešićem, došli su u manastir Ostrog, pri povratku iz Nikšića; tražili su mene i jeromonasi otac Pahomije Ivanović i otac Teofilo Popović, rekli su im: pop Jovan pošao je u parohiju. Gospodin Pešić i društvo mu poslali su po mene, ali prije no što sam ja došao u Ostrog, oni su uzeli moći Svetoga Arsenija i na karucama ponijeli u manastir Ždrebaonik, odakle su moći svetiteljeve prenesene 1884. godine u manastir Kosijerevo. S njima zajedno, pošao je gospodin otac Pahomije Ivanović, da kao svešteno lice isprati Sveca do manastira Ždrebaonika – razumije se po naredbi onijeh koji su ovđe za Svetitelja došli bili“.
Da bi dobili odobrenje za izvršeni čin prenosa Svetog Arsenija, Bjelopavlići su se obratili pismom i Središnjem arhijerejskom saboru u Beogradu, u kome su naveli i da „unuci, sinovi i braća palih na poljanama časti za veličinu svoje domovine, zahvalni vjeri i izdržljivosti njihovih otaca u moć pomoći Božjih ugodnika i sami vjerujući u nju, uz povratak iz Nikšića, kamo su se vlastima stavili – njih preko hiljadu – na raspoloženje za gonjenje izroda rođenih otaca, donijeli su sobom mošti Sv. Arsenija, koje su preko 30 godina bile iz krajeva đe ih je očekivala sudbina moštiju Svetog Save od Turaka srpskih zulumćara. Veliko i malo našeg plemena – njih preko deset hiljada duša, uz pobožnu jeku zvona, činodejstvovanje sveštenika i pucanje pušaka, najsvečanije dočekalo Božjeg ugodnika i okupljeno uz njega, moli taj Sveti sabor otaca za blagoslov njihovoga čina o prenosu sv. moštiju i boravak ugodnika u njihovoj sredini“. U ime plemena Bjelopavlića potpisao se Marko Savićević, bivši narodni poslanik.
Prota Milan Mihailović, prvi član Nikšićke konzistorije, u odsustvu episkopa Kirila, koji se tada nalazio u Beogradu na zasijedanju Središnjeg arhijerejskog sabora, obavijestio je povjerenika Kraljevske vlade na Cetinju o prenosu ćivota sv. Arsenija iz Ostroga u Ždrebaonik, sa izjavom da Konzistorija skida svaku odgovornost zbog tog čina koji je obavljen bez njenog znanja. Istovetan akt uputio je i Središnjem arhijerejskom saboru u Beograd. Na osnovu akta Konzistorije i drugih relevantnih dokumenata i izvještaja, povjerenik Kraljevske vlade za Crnu Goru, doneo je 25. juna 1919. odluku „da mošti sv. Arsenija ostanu sada u manastiru Ždrebaoniku“. Tu odluku obrazložio je riječima: „ceneći sva izneta fakta po ovome predmetu, nalazim: da Bjelopavlići nisu izvršili ovaj čin u nameri da vređaju ni svetinju i religiozne osećaje, ni u nameri da vređaju duhovne vlasti. Da su ga, naprotiv, izvršili iz velike pobožnosti i odanosti prema Sv. Arseniju, čije su svete mošti bile duže vremena u manastiru Ždrebaoniku, u njihovoj sredini. I da su ga izvršili, i ako ne po prethodno donetom rešenju, sa religioznom pobožnošću – na način kako je to ranije tradicionalno činjeno, a bez ikakvih rđavih namera. Sem toga, postoji narodno verovanje kod sveštenstva i naroda da se svetac ne da ni izmestiti ni prenositi kad to nije i njegova volja. U ovom slučaju Sv. Arsenije se dao preneti i smestiti u Ždrebaoniku. Po tome treba tamo sada da ostane i počiva, po njegovoj volji i narodnoj želji“.
Od Arhijerejskog sabora Konzistoriji je upućen odgovor u kome je rečeno da je način na koji su svete mošti prenijete pokazao nepoštovanje crkvenog autoriteta. Odluka Povjerenika Kraljevske vlade je primljena k znanju bez komentara. Na osnovu svega navedenog, nadležni arhijerej Kirilo donio je odluku, da se formira komisija u koju bi ušlo više sveštenih lica i uglednih osoba sa zadatkom da se napravi raspored raspolaganja manastirskom imovinom, s obzirom na potrebu obnove manastirskog hrama i konaka, kao i nadzor nad prihodima koji budu dolazili od hodočasnika.
Mitropolit crnogorsko-primorski Danilo Dajković o prenosu moštiju iz Ždrebaonika u Kosijerevo i opet u Ždrebaonik
O putanji ovih svetih moštiju iz Pećke patrijaršije i njihovom donošenju iz manastira Dovolja u manastir Moraču a potom na Medun i u manastir Ždrebaonik, ima više zapisa.
O njihovom prenosu iz Ždrebaonika u Kosijerevo i opet nazad u Ždrebaonik mitropolit crnogorsko-primorski Danilo Dajković (1961–1990) kazuje sledeće:
„Mošti sv. Arsenija su smještene u crkvi medunskoj i tu ostale sve do 1856. godine. Tada se desila pohara Kuča i te godine su mošti prenijete u manastir Ždrebaonik i tu ostale do 1884. godine, kada su prenijete u manastir Kosijerevo, koji se nalazio na lijevoj obali Trebišnjice, odnosno na granici Crne Gore i Austrije. Knjaz Danilo Petrović Njegoš jednom prilikom obećao je igumanu Teodosiju Miškoviću da će manastiru Kosijerevu dati mošti jednog svetitelja i to obećanje mu je i pismeno potvrdio. Na osnovu tog obećanja knjaz Nikola je 1884. godine naredio da se sv. Arsenije prenese u Kosijerevo. Tu je ostao sve do avgusta 1914. god, kada su Austrijanci do temelja srušili manastir Kosijerevo a vojnici crnogorski pod kišom kuršuma iznijeli svetitelja i smjestili ga privremeno u crkvi sv. Arhanđela na Velimlju.
Poslije kratkog vremena odnijete su mošti u Donji Ostrog. Kasnije su ovdje donesene i mošti sv. Stefana Prvovenčanog iz Studenice. U manastiru Ostrogu ostale su mošti, kako sv. Arsenija, tako i sv. Stefana Prvovenčanog sve do 1919. godine, kada su mošti sv. Arsenija po drugi put vraćene u Ždrebaonik, gdje se i danas nalaze. Od prvog dolaska u Ždrebaonik pa do danas događaji su potpuno tačni, jer smo to slušali od očevidaca i učesnika u prenosu, a od 1914. događaje lično znamo jer smo ih preživljavali.“
Sjajna zvijezda na srpskome nebu
Iz besjede arhimandrita Mitrofana Bana na Malu Gospojinu 1884, povodom dolaska moštiju Svetog Arsenija u manastir Kosijerevo:
„Sveti bogougodnik Arsenije bio je zaista sjajna zvijezda na srpskome nebu. On je bio ogledalo, koje je narodu našemu ne samo za života mu predočavalo, nego mu i sada pokazuje stazu koja vodi, kako svakome blagu, sreći i napretku zemnome, tako i blaženome pokoju i vječnom spasenju. Sveti Arsenije, dokle je na zemlji živio, on je kao glava Crkve obilazio srpsku zemlju i po njoj nosio arhipastirski blagoslov i svaku sreću za blago drage mu pastve… On i danas kao arhijerej na nebu živeći, obilazi našu zemlju i nosi joj obilati blagoslov. On je u to ime evo i ovdje došao. Dolaskom svojim donio nam je, braćo, Božji blagoslov i mir. Ovaj manastir udostojava se danas visoke časti, što dobiva za nastojatelja svoga Ugodnika i Čudotvorca Božjega, koji je u vrlinama zamjenjuje najvećega srpskoga svetitelja i dobrotvora Svetog Savu Nemanjića. Obitelji ove postaje danas starješina onaj veliki muž, koji je više godina bio glava cijele Srpske Crkve.
Ne mogu propustiti da vam ne napomenem, braćo, ovom prilikom, da su naši manastiri i u njima Sveti Božji ugodnici sačuvali Srpski narod i vjeru njegovu. Teška i crna bila su vremena, kroz koja je više vjekova srpski narod proći morao!!! Patnje njegove, čemerne muke i nebrojene žrtve, izvan su domašaja čovječjega razuma; ali opet pretci naši ne podlegoše svemu tome. Njihova nada krijepila se na pomoć Božju, u ufanje Božjih svetitelja: Svetog Save, Simeona, Arsenija, Stevana Dečanskoga, Maksima, Danila i Vasilija Ostroškoga. Veličanstveni manastiri, koje ovi bogoduhnoveni muževi podigoše kroz više vremena, bili su jedine škole za srpsku mladež – u njima se spremaše služitelji Oltara Gospodnjega; u njima se narod naš okupljaše na molitvu, i ove mu zadužbine bjehu očigledna uspomena njegove prošlosti, a tvrda nada na bolju i srećnu budućnost njegovu. Kao što je vjera starozavjetne Praoce opravdala i u obećanu zemlju rukovodila, ta vjera u Boga i u Njegove Ugodnike i nas rukovodi putem evangelskih zapovjedi – ona nas pita onom duhovnom hranom, bez koje ni jedan narod srećan biti ne može. Takvom vjerom došao je danas ovdje Sveti Arsenije Arhijepiskop Srpski.
Zato – ljubezni hristijani – pokažite se dostojni ove velike Svetiteljeve posjete, a to ćete pokazati najbolje tijem, ako u svakoj potrebi i prilici budete dolazili ovdje na poklon Božjemu ugodniku. Stari i mladi, zdravi i bolesni, veliki i mali, bogati i siromašni, svi bez razlike ištite njegova blagoslova. U svakome vašemu djelu i preduzeću, kroz molitve ištite njegovoga savjeta, vladajte se i upravljajte po njemu. Ako tako budete radili, nizposlati će Bog na vas svoju bogatu blagodat. Udijeliće vam se svaka sreća a i grijehovi vaši biti će oprošteni!“
Po istorijskim svjedočanstvima i dokumentima iz Arhiva Mitropolije, kao malo uzdarje Svetom Arseniju Sremcu, protojerej–stavrofor Obren Jovanović povodom godišnjice preodjevanja Svetiteljevih moštiju, koje su 9. novembra 2013. obukli u nove odežde i položili u novi kivot Mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije, Episkop budimljansko-nikšićki Joanikije (danas Mitropolit crnogorsko-primorski) i Episkop lipljanski (danas slavonski) Jovan
Izvor: Svetigora br. 240
Smilja Vlaović: Dva manje poznata podatka o moštima svetog Arsenija Sremca
O moštima Svetog Arsenija Sremca i njihovom putu od Pećaršije, Ždrebaonika, Dovolje, Kuča, Kosijereva, Ostroga i povratka u Ždrebaonik, pisano je u 240. broju časopisa Svetigora.
Još jedan važan, ali malo poznat, podatak u vezi sa ovim svetiteljem nalazimo u Arhivu Mitropolije crnogorsko-primorske iz 1925. godine.
Naime, žitelji Kosova i Metohije od tadašnjeg patrijarha srpskog gospodina Dimitrija tražili su da se u Pećku patrijaršiju povrate mošti Svetog Arsenija Sremca. Kao razlog navode to da je svetitelj osnovao Pećaršiju 1256. godine, da su njegove mošti po upokojenju bile u grobnici u Vaznesenjskoj crkvi, koja se i sada tu nalazi, i da je sasvim prirodno da se poslije toliko stranstvovanja mošti povrate tamo odakle su i pošle: „i to baš u ovim sretnim danima kad naš narod iščekuje Vašu Svetost na tronu starih i svetih srpskih patrijaraha, mitropolita, arhiepiskopa i episkopa koji su bili veliki pobornici narodnog samodršca i jedinstva.“
Patrijarh molbu upućuje na Sveti Arhijerejski Sabor, koji je svojom odlukom br. 13/90 odlučio da se preko Sinoda raspita o aktuelnoj temi.
U odgovoru tadašnjeg mitropolita crnogorsko-primorskog dr Gavrila Dožića stoji da bi taj akt izazvao veliki nemir kod naroda u Crnoj Gori i da bi posljedice bile nesagledive, pa je samim tim njegovo mišljenje da to nikako ne bi trebalo pokretati.
Drugi podatak u vezi sa moštima Svetog Arsenija jeste njihov boravak u pećini Ćurukači, u blizini manastira Dovolja, u selu Premćani, opština Pljevlja.
U vrijeme kad su Turci poharali manastir Dovolju, mošti Svetiteljeve sa ostalim crkvenim sasudima su čuvane u pomenutoj pećini. M. Dragović u djelu Sveti Sava nije spaljen (Požarevac, 1930) zapisuje da su oko moštiju Svetiteljevih pčele počele da prave saće i sakupljaju med. Iz manastira Dovolje, mošti Svetitelja je Nikodim Đurđević odnio u manastir Moraču. Odavde, iz manastira Morača, Nikodim je mošti prenio na jelovoj dasci u Kuče, a 1856. godine odnijete su u Bjelopavliće. U Mitropolijskoj arhivi iz 1915. godine nalazi se dokument koji govori o ostalim utvarima koje su 1877. godine čuvane u pećini Ćurukači, koje pronašao komandir Lazar Bošković 1897. godine i čuvao ih sve do 1901. godine, kada ih je i predao Nikodimu Janjuševiću, igumanu manastira Dobrilovine (Manastir Dovolja, Dobrilovina i Arhanđeli na Đurđevića Tari su tokom cijele svoje istorije sarađivali u prepisivanju knjiga, očuvanju monaškog života pod Turcima, dijeleći sudbinu jedni drugih, kao i okolnog naroda).
Kuda god su se kretale, mošti Svetog Arsenija ostavljale su neizbrisiv trag o svom boravku, privlačeći narod različitih krajeva Crne Gore svojim blagoslovom, o čemu svjedoči i podatak da ih ni u vrijeme najvećeg bogoodstupništva narod nije zanemario, niti je dozvolio da odu iz Crne Gore. Naprotiv, kult Svetog Arsenija je sve jači, kao i broj djece, i muške i ženske, koja nose ime po ovom divnom svetitelju Božjem.
Svetogora br. 259
