Ustanovljenje Božićnog posta, kao i ostalih višednevnih postova, odnosi se na rani period hrišćanstva. Jezgro, iz kojeg se razvio Božićni post bio je post uoči praznika Bogojavljenja. Rođenje Hristovo i Bogojavljenje su prvobitno činili jedan praznik. Od samog početka, za dan koji je prethodio prazniku Bogojavljenja (koji danas nazivamo Krstovdan), podrazumijevan je potpuni post. Kao njegov obrazac poslužio je ranohrišćanski pashalni post, koji je značio uzdržanje od bilo kakve hrane i pića jedan ili više dana. Razdvajanjem Božića i Bogojavljenja na dva samostalna praznika, Božić je sačuvao opšte ustrojstvo bogojavljenskog bogosluženja i dobio je svoje posebno navečerje (Badnji dan), koji je takođe bio dan potpunog posta. Nakon nekog vremena, pred Badnji dan je ustanovljeno nekoliko dana posta, slično tome kako je pred ranohrišćanskim pashalnim jednodnevnim ili dvodnevnim postom već u 4. vijeku nastao višednevni Veliki post.
Tako sv. Jovan Zlatousti u jednoj od svojih propovijedi, proiznesenoj u Antiohiji 386. godine, svjedoči o pripremi za Rođenje Hristovo, koja počinje pet dana pred Praznik: “Uskoro dolazi praznik, koji je više od svih praznika dostojan poštovanja i časti i koji sa sigurnošću možemo nazvati majkom svih praznika… Uvjeren sam da će mnogi u taj dan sigurno doći i pristupiti toj duhovnoj Žrtvi. Stoga, da nam to ne bi bilo na sud ili na osudu, nego na spasenje duše naše, već sada vas upozoravam i molim da se svako od vas očisti i potom pristupi Svetim Tajnama. Niko da mi ne kaže: stidim se, savjest mi je puna grjehova, nosim teško breme. Period od ovih pet dana je dovoljan za to da se očistiš od mnoštva grijehova, ako budeš trezven, ako se budeš molio i stražio.“[1]
Već od četvrtog vijeka i zapadni crkveni pisci pominju post pred praznik Rođenja Hristovog. Od petog vijeka na latinskom Zapadu postepeno se razvio običaj Adventa – perioda pripreme za praznovanje Roždestva, sa posebnim bogosluženjem, držanjem posta i u 11. vijeku uvedenom zabranom vršenja vjenčanja u tom periodu.
Na Istoku se potpuno saglasna svjedočanstva o Božićnom postu odnose tek na 9. ili 10. vijek. Naročito je vrijedan podatak o praksi Carigrada i Palestine, zbog toga što je upravo ona ušla u osnovu kasnije pravoslavne tradicije. U Carigradu se o postu pred praznik Rođenja Hristovog samo usputno govori u “Tomosu sjedinjenja“, poznatom saborskom dokumentu iz 920. godine, posvećenom problemu drugobračnih, koji je ušao u korpus kanonskog prava Pravoslavne Crkve: “… danu Rođenja Hrista i Boga našeg prethodi post“. Nažalost, iz ovoga se ne može saznati koliko je sam post trajao. Postoje tekstovi koji su i stariji od “Tomosa sjedinjenja“, koji pominju Božićni post, kao što su zbornik kanona koji se pripisuje sv. Nikoforu Ispovjedniku, a takođe i neki tekstovi koji se pripisuju Anastasiju Sinaitu. Iz komentara Teodora Valsamona saznajemo da u njegovo vrijeme (1140 – poslije 1199) nisu bili poznati drevni kanoni koji pominju Božićni i Petrovski post. U komentaru na 69. apostolsko pravilo[1] on govori: “Primjećujemo iz ovog pravila, da u strogom smislu riječi postoji samo jedan 40-dnevni post, koji se odnosi na Pashu, – jer kad bi bilo drugih, pravilo bi ih takođe pomenulo. Ali, ako mi postimo takođe i druge postove, koji se odnose na druge praznike: svetih apostola, Uspenja Presvete Bogorodice i Rođenja Hristovog, nećemo zbog toga da se stidimo.“[2]
Valsamon pominje i “Ktitorske Tipikone“ koji su predstavljali dokumente različitih vizantijskih manastira. U njima Božićni post ima 40-dnevno trajanje već od kraja 9. vijeka. Tako se u studitskom Ipotiposisu iz druge polovine 9. vijeka ovaj post naziva “Filipovim“ – drugim riječima, on treba da počne odmah poslije 14/27 novembra i samim tim traje 40 dana. Od druge polovine 11. vijeka u Evergetidskom Tipikonu utvrđuju se pravila o načinu posta (koja su približno ista onim koja nalaže današnji Tipik). Carigradski patrijarsi, koji su se držali “evergetidske“ prakse, smatrali su neophodnim da se 40-dnevni post propiše za sve hrišćane. Tako je patrijarh Luka Hrisoverg, saglasno Teodoru Valsamonu, pri rasuđivanju ovog pitanja pisao da je, budući da trajanje Uspenskog i Božićnog posta nije ukazano nikakvim pismenim izvorom, potrebno pridržavati se nepisanog crkvenog predanja i držati post pred Uspenjem poslije 1. avgusta, a pred Roždestvo poslije 14. novembra.
Period Božićnog posta ne predstavlja osobiti liturgički period, kao što je to slučaj sa Velikim postom. Božićni post ima više “asketsku“, nego “liturgičku“ prirodu. No, ipak se i u periodu ovog posta u bogoslužbenom životu Crkve izdvajaju određene liturgičke osobenosti koje ukazuju na predstojeći praznik. Tema dolazećeg praznika Rođenja Hristovog u bogosluženjima ovog četrdesetodnevnog pripremnog perioda se ukazuje postepeno. Na samom početku posta, ni u jednoj bogoslužbenoj pjesmi ili stihiri se još uvijek ne pominje Roždestvo, a onda nakon pet dana, uoči praznika Vavedenja Presvete Bogorodice, u irmosima pjesama kanona slušamo prvu najavu dolazećeg događaja: “Hristos raždaetsja, slavite!“ Od tog momenta započinje promjena u bogoslužbenom ritmu i ustrojstvu našeg crkvenog života. “Kao da naziremo negdje u daljini svjetlost najveće od svih mogućih radosti – dolazak Boga u Svoj svijet!“ (A. Šmeman). Kao dodatak prazničnim službama pripremnog perioda za praznik Rođenja Hristovog, npr. 19. decembra, kada slavimo svetog Nikolaja Čudotvorca, na jutrenju se pjevaju posebne stihire sa božićnom tematikom. Crkva na taj način najavljuje dolazak Hrista, ovaploćenje Boga, Njegov ulazak u svijet, radi spasenja i preobražaja samog svijeta. Takođe, u dvije nedjelje pred Božić, Crkva pominje Praoce i Oce: starozavjetne proroke i svete pravednike koji su nagovještavali dolazak Hristov, pretvarajući svojom proročkom misijom istoriju u očekivanje spasenja i Božjeg obnovljenja čovjeka. Na pet dana pred Praznik, Crkva započinje pretprazništvo Roždestva, čija je liturgička struktura slična Strasnoj sedmici pred Pashu, upravo zato što je Rođenjem Bogomladenca započeto Njegovo spasiteljno služenje radi nas i radi našeg spasenja.
[1] PG. 48. Col. 752–753
[1] Vidjeti: Svešteni kanoni Crkve, preveo i priredio ep. Atanasije (Jeftić), Beograd 2005, str. 53-54
[2] Atinska sintagma, Atina 1854, str. 577
Tekst je prvobitno objavljen u časopisu Svetigora, broj 317 (2023)
