Novi Sad

Ljetopis, 1. februar 2019

Ime: Ljetopis 01.02 2019 NP Durmitor, Novi sad; Opis: Ljetopis, 1. februar Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 1. februara 1748. godine ukazom austrijske carice Marije Terezije Racka Varoš (Srpski Grad) dobila je naziv Novi Sad i status slobodnog kraljevskog grada. Grad je, zahvaljujući privilegijama i ekonomskim povlasticama, ubrzo isprednjačio u odnosu na ostale u Vojvodini.

Novi SadOsnovane su mnoge škole, pokrenuti časopisi, djelovala je Matica srpska i postao je snažan srpski centar kulture, „srpska Atina“ – kako su ga nazvali, i industrijski, naučni i trgovinski centar Vojvodine i Srbije. Grad leži na obalama rijeke Dunav. Na lijevoj obali Dunava se nalazi ravničarski dio grada (Bačka), dok je na desnoj obali, na obroncima Fruške gore, smješten brdoviti dio grada (Srem). Prvobitna imena Novog Sada bila su Racko (Srpsko) selo, Racka varoš, Racki grad i Petrovaradinski šanac. Prvi istorijski dokument koji govori o postojanju naselja na području Novog Sada je povelja ugarskog kralja Bele IV iz 1237. godine. Smatra se da je naselje na lijevoj obali Dunava iz koga će se razviti današnji Novi Sad osnovano poslije izgona Turaka iz ovih krajeva 1694. godine a vjerovatno i koju godinu ranije jer je sasvim sigurno da je već 1692. godine, kada je počela izgradnja Petrovaradinske tvrđave, na lijevoj obali Dunava moglo biti koliba zanatlija koji su pratili graditelje i austrijsku vojsku.

Prvobitni stanovnici naselja bili su ogromnom većinom Srbi, ali i Njemci, Jevreji, Mađari, Jermeni, Bugari, Cincari i Grci, o čijem prisustvu govore mnogi arhitektonski i kulturni spomenici.

Godine 1748. godine bogati građani Racke varoši (nekoliko Srba i dva Njemca) odlaze u Beč, gdje za 80.000 rajnskih forinti kupuju od carice Marije Terezije status slobodnog kraljevskog grada. Postavši slobodan kraljevski grad, Novi Sad dobija i današnje ime. Carica tim povodom, 1. februara 1748. godine izdaje edikt koji kaže:

„Mi, Marija Terezija, Božjom milošću carica rimska a kraljica Ugarske, Češke, Dalmacije, Hrvatske, Slavonije, Rame, Srbije, Galicije, Lodomerije itd. dajemo glasom ovoga pismena na znanje svakome, koga se tiče da taj toliko puta spominjani naš Petrovaradinski kameralni grad, koji leži na drugoj strani Dunava u Bačkoj županiji na zemljištu Sajlovo, silom naše kraljevske moći i ugleda iz ranije navedenih razloga učinimo svojim slobodnim kraljevskim gradom i da ga uvrstimo, primimo i upišemo u broj, krug i red ostalih naših slobodnih kraljevskih gradova naše kraljevine Ugarske tako i naših naslednih zemalja, ukidajući mu dosadašnje ime Petrovaradinski Šanac, nađosmo za dobro da se ubuduće zove i da mu naslov bude Novi Sad.”

U prvoj polovini XIX vijeka, Novi Sad je bio najveći srpski grad. U to doba Novi Sad je bio centar političkog, kulturnog i društvenog života cjelokupnog srpskog naroda. 1863. godine u Novom Sadu je izlazilo 9 srpskih listova, dok su u Beogradu tada izlazila 4, a u Zagrebu 6 listova. Matica srpska se preselila iz Budimpešte u Novi Sad 1864. godine, a nešto ranije u gradu je osnovano i Srpsko narodno pozorište. 1865. godine ponovo se formira Srpska gimnazija sa višim razredima. U gradu se sticala i grupa ljudi, koja će decenijama voditi vojvođanske Srbe u široku borbu za svoja nacionalna i demokratska prava. Nosilac te intenzivne političke i kulturne akcije je Svetozar Miletić, a slijede ga Jovan Jovanović Zmaj, Jovan Đorđević, Laza Kostić i drugi.

Austrougarska monarhija se krajem oktobra 1918. godine raspala, a 3. novembra i kapitulirala. Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji, održana je u Novom Sadu 25. novembra 1918. godine. Skupština je proglasila prisajedinjenje Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji.

 

  • Na današnji dan, 1. februara 1977. godine osnovan je Nacionalni park Durmitor koji se prostire na površini od 36.000 hektara. U njegovom sastavu je i ekološki rezervat sliva rijeke Tare, jedan od 57 rezervata u svijetu koji predstavlja rijetko očuvan prirodni prostor po kriterijumu “čovjek i biosfera”. Nacionalni park Durmitor kao vrijedna svjetska baština uvršten je u spisak UNESKO-a.

DurmitorNekada davno, Jezera (danas prostrana površ), bila je sva pod borovom šumom, lučevinom. Onda, jednom zagrmi grom, zapali borovinu, vatra dodala, a vjetar raznio plamen po čitavoj šumi. Šuma je tada bila puna svakojakih zvijeri i utvara . Zvijeri su pobjegle u Durmitor, vile u oblake, a vrag i vražica se skloniše u jezero, nasred Jezera. Napraviše u njemu divan dvorac, sav od ledenih kristala i tu žive i dan danas. I tako ovo pitomo jezero, kao vražiji dom prozvaše Vražije jezero. A kad mlada djevojka zapliva preko jezera, smjesta iskoči vrag iz svog dvorca, zgrabi je i odvuče na dno u svoj ledeni zamak. Ako je, ipak, zaplivalo momče, onda iz jezera iskače vražica, zgrabi momka i odvuče na svoje ledene odaje na dnu jezera. Neki kažu da se vrag obično pojavljuje u promračje, pa čak izlazi i na obalu. Nekada su ga viđali i obliku ogromnog paripa, a ponekad se pojavi u vidu bakovitog junca, sa ogromnim rogovima. Bak pase na obali travu, buruče pored jezera, strasno riče da sve unaokolo trešti i drhti od njegovog glasa.

Durmitor naseljavaju i vile. One se po zalasku sunca spuštaju u podnožje ove planine i slijeću u cvjetne livade i dolove. Tu one kolo zavode, a najuglednije i najvaljastije momke svojim dražima i ljepotom zanose. Ali … uvijek neko ali. Postoji uslov za njihovog izabranika, da ništa gvozdeno sa sobom ne ponese, ako misli da se sa njima u kolo hvata. Nekad davno, bio je jedan Pivljanin zvani Todor. Bio je gledan kao upis, a valjast kao radiš. No, kad jedne večeri krene Todor kod vila, da se jednoj od njih u oku ogledne zaboravi se i sa sobom ponese neku kusturicu. Vile to osjete, zalete se, pokupe jadnog momka i sa grede ga bace u jedan do. Tu Todor usni mrtvim snom, da se nikad ne probudi. Tako se taj divni do pod Durmitorom, pun livadskog cvijeća, studene vode i mirisa, zove Todorov do.

U blizini jezera je nekad prolazio karavanski put, koji je spajao primorje sa sjeverom i dalje. Jednom prilikom, kad je Marko Kraljević išao ovim putem, preko Bukovičke gore prema Pirlitoru, gdje je boravio kod svog ujaka Vojvode Momčila, čuo je pušku koja ubi njegovog psa. U nevjerici, on uzviknu: “Kako puška nasta, junaka nesta“ i u znak toga događaja, on sabljom rasječe veliku kamenu gromadu, koja i dan danas ovdje stoji.

A kako je nastalo naše najljepše gorsko oko – Crno jezero? Preko ovoga jezera, naišao je Sveti Sava i zakonačio u jednom od manastira pod Durmitorom. Manastir se tada nalazio nasred varošice, u jednoj dubodolini, tamo gde je danas Crno jezero. Kaluđeri lijepo dočekaše Svetog Savu, ali posumnjaše u to da je on zaista svetac, pa se dogovoriše da mu podvale. Zato, preko noći zakolju pijevca i strpaju ga u obravnicu sveca. Sjutradan, krene Sveti Sava dalje na put, a za njim pojure kaluđeri vičući: -“Ej, ti oče, što se svecem kaza, zašto nam noćas ukrade pijevca? – Šta kažete, Bog i anđeli s vama! Zar ja da pokradem Manastir!- Jesi, jesi” – povikaše kaluđeri uglas i trgoše Svetom Savi torbu sa ramena. I gle, u torbi se zaista nalazio zaklan pijevac. Naljuti se tada Sveti Sava i reče:

“Dabogda da se zemlja provali tamo đe vam je sada Manastir, to se mjesto ne zvalo ni varoš ni selo, no se zvalo Crno jezero”. Tada oživi zaklanog pijevca i od njega postade tetrijeb.
Kada se kaluđeri vrnuše, preneraziše se od čuda: zemlja se provalila i Manastir sa varošicom u bezdan potonuo, a u bezdanu se zavrnulo jezero – Crno jezero, a na površini jezera, u kolovratu obrće se crna kapa jednog kaluđera.

Ko posjeti Durmitor, planinu gdje uveče čuje kako vile kolo zavode ili topot krilatih konja, ili vidi kaluđerovu kapu, dok se kupa na Crnom jezeru, neka se sjeti ovih priča i neka zna da su to, ipak, sve samo legende.
Ali, jesu li zaista?