Risan

Ljetopis, 10. jun 2019

Ime: Ljetopis 10.06.2019 (1878 - prizrenska liga, 2010 - Risan); Opis: Ljetopis, 10. jun Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 10 juna 2010. godine na arheološkom lokalitetu Carine u Risnu pronađeno je 4.600 metalnih novčića kralja Balajosa, ilirskog vladara.

RisanTim otkrićem, ocijenili su arheolozi, definitivno je potvrđeno da je Balajos imao u Risnu kovačnicu novca, a moguće i prijesto. Pronalazak drevnog novca u Risnu, istovremeno je i najbrojniji numizmatički nalaz u Evropi, pronađen na jednom mjestu. Risan je gradsko naselje u opštini Kotor u Crnoj Gori. Risan se nalazi na krajnjem sjevernom dijelu Boke Kotorske, oivičen sa juga Risanskim zalivom, a sa ostalih strana strmim padinama, obroncima karakterističnim u geomorfološkom smislu za čitav Dinarski sistem kojem pripadaju. Usled nejednake temperature u primorju i visokom, golom zaleđu, zimi duva jaka bura. Južni vjetrovi dolazeći sa mora donose obilni vodeni talog, naročito u jesen i u proljeće. Praistorijski crteži na stijeni (u selu Lipci, kod Risna)najstariji su u Crnoj Gori i svjedoče da je Boka Kotorska bila naseljena u mlađe kameno i rano bronzano doba, 3000 godina prije nove ere. Grad datira iz III vijeka pr. n. e. i za njega su znali Heleni. Osnovalo ga je ilirsko pleme Rizunita, a u antičko vrijeme zaliv Boku Kotorsku su po njemu zvali Risanski zaliv. Mjesto je nakon osnivanja postalo središte Ilirske države i glavna njihova tvrđava: ilirska plemena su doživjela najveći napredak pod vođstvom kraljice Teute koja je iz njega vladala. U Risnu se nalazila ilirska kovnica novca (prva na prostoru današnje Crne Gore)pa se tri vrste pronađenog ilirskog novca često nazivaju „risanskim“. Jedna vrsta tog novca ima na aversu lik božanstva sa bradom, a na reversu lik boginje Artemide i natpis: „Rizo(n)o“. Druge dvije vrste novca su iz perioda kralja Bajalosa i njegovih naslednika. Poslije Ilirskih ratova gradom je zavladala Rimska republika. U tom periodu Risan se pominje pod imenom Rizinium. Stanovnici Risna dobijaju pravo rimskog građanstva od strane Oktavijana Avgusta. Ostao je u rimskoj provinciji Dalmaciji, na samoj granici sa novoformiranom Praevalitanom, a nakon podjele države, nalazi se u Zapadnom rimskom carstvu, u neposrednoj granici sa Istočnim (Vizantijom). Do danas su sačuvani ostaci temelja rimske vile kao i mozaici (najpoznatiji je medaljon sa jedinstvenim i rijetkim prikazom grčkog boga Hipnosa). Kroz župu Risan su prolazila dva antička puta, koji su korišćeni i u srednjem vijeku. Za vrijeme najezde Avara i Južnih Slovena Risan je opustio. Risan je bio sastavni dio Travunije i nalazio se na samoj granici sa Dukljom. Car Konstantin Porfirogenit ubraja Risan u naseljene travunijske gradove, dok ga pop Dukljanin Risan smatra župom. Risan se u periodu razvijenog srednjeg vijeka nalazio u državi Nemanjića, a  od 1373. godine pripada Bosni. Kasnije će ovaj grad potpasti pod istorijsku oblast zvanu Stara Hercegovina, po tituli vladara(herceg Stefan). Španci su kratko držali grad a kada su Turci sa svojom flotom, pod komandom Hajrudin Barbarose, ponovo zauzeli Novi, Risan im se predao bez otpora i ostao je u njihovoj vlasti sve do 1687. godine. Za njima su iznad Risna ostala dva utvrđenja, jednostavne arhitekture: Grkavac i Velenjak. Tada je potpao pod vlast Venecije i bio je pod njome do 1797. godine. Pod vlašću Austro-Ugarske je od 1814. do 1918. godine, kada ulazi u sastav Kraljevine SHS a od 1945. godine sastavni je dio Crne Gore.

 

  • Na današnji dan, 10. juna 1878. godine  u Prizrenu je održana skupština albanskih prvaka sa Kosova i Metohije, Sjeverne Albanije i Makedonije – Prizrenska liga, koja je sebi stavila u zadatak da otpočne političku akciju u interesu turske vlasti.

Prizrenska LigaOdmah su uputili memorandum vladama Velike Britanije, Njemačke i Austrougarske koje inače nijesu bile naklonjene Crnoj Gori i Srbiji i od njih tražile da Berlinski kongres zaustavi teritorijalno širenje ove dvije knjaževine na račun teritorija na kojima žive Albanci. Po završetku Kongresa oni su organizovali otpor pripajanju plavsko gusinjske oblasti Crnoj Gori. Britanska vlada je preko svojih diplomata na Balkanu veoma pažljivo pratila sva dešavanja u Kosovskom vilajetu poslije završetka Berlinskog kongresa. Razlog za to treba tražiti u činjenici da je ovaj vilajet ulazio u sastav evropskog dijela Turske, a s obzirom na to da je britanskoj imperiji bilo veoma stalo do održavanja teritorijalne cjelovitosti i integriteta Turske, njoj je bilo veoma važno da tamošnja rovita situacija ne dovede u opasnost opstanak turske države. Stanje u vilajetu i uopšte u Staroj Srbiji postalo je nesnosno po Srbe nakon završetka grčko-turskog rata 1897. godine, i sve više je poprimalo razmjere sveopšte anarhije.

Albanska liga kao instrument u realizaciji albanskog nacionalnog programa nije bila autohtonog karaktera već se nalazila u službi ostvarivanja interesa Turske odnosno očuvanja njenog integriteta i vlasti na Balkanu, ali i važan element u realizaciji strateških ciljeva velikih evropskih sila, a prije svega Austro-Ugarske i Velike Britanije na Balkanskom poluostrvu. Liga je predstavljala jedan od oblika manipulacije Albanaca u vođenju balkanske politike velikih sila u predvečerje Berlinskog kongresa. Kada je Prizrenska liga počela da se odmeće od Porte, i otvoreno suprotstavlja turskim vlastima i postavlja iredentističke zahtjeve pred Srbiju i Crnu Goru, odnosno sve više ističe zahtjeve za punom autonomijom i nezavisnošću od Porte, neminovno je moralo doći do sukoba. Smatrajući da ona predstavlja klicu nacionalne, opštealbanske i antiturske političke snage u Albaniji, Porta ga je oružanim sredstvima suzbila aprila 1881. godine.

Velika istočna kriza dala je nadu mnogim narodima na Balkanu i mogućnost uspješnog ostvarivanja njihovih nacionalnooslobodilačkih ciljeva. Slično su reagovali i Albanci. Upravo je u periodu između Sanstefanskog mira i Berlinskog kongresa otvoreno albansko pitanje koje će ubrzo prerasti u jedno od najznačajnijih pitanja sa kojima će se suočiti evropske sile i njihove diplomatije. Otpor Albanaca primjeni odredbi Berlinskog ugovora, koji će oni artikulisati kroz djelovanje Prizrenske lige, biće uzrok nestabilnosti i izvor novih kriza u godinama koje su dolazile. Cilj formiranja Lige je bio da se oružanim putem onemogući narušavanje teritorijalnog integriteta i suvereniteta Turske. Suštinski, bila je to organizacija koja je u sebi je sadržavala zalaganje za očuvanje islamskog i turskog državnog identiteta. Turska je Prizrensku ligu držala pod kontrolom i koristila je za ostvarivanje svojih interesa na Balkanu poslije završetka Berlinskog kongresa, na međunarodnom planu, tačnije kao otpor realizaciji teritorijalnih odredbi Berlinskog ugovora u korist Srbije, Crne Gore i Grčke.