Jerusalim

Ljetopis, 11. maj 2020

Ime: Ljetopis 11.05.2019 (1988 Kim Filbi, 1949 Izrael); Opis: Ljetopis, 11. maj Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 11. maja 1949. godine Izrael je primljen u Ujedinjene nacije.

JerusalimTeritorija “svete zemlje”  jedna je od najkontinuiranije naseljenih djelova planete Zemlje, a Jevreji su na njoj živjeli, pouzdano se zna, od početka drugog milenijuma prije nove ere, pa sve do početka prvog milenijuma nove ere. Za to vrijeme su na njoj  brojna kraljevstva uspostavljali, gubili i obnavljali. Raseljavani su i vraćali su se iz ropstva. Međutim, događaji od prije dvije hiljade godina nalaze se u srcu problema u kome se danas nalazi prostor Bliskog istoka, a konkretno Izrael i Palestina. Rimsko carstvo vladalo je ovom teritorijom već stotinak godina u tom trenutku, na ovaj ili na onaj način, kada su Hebreji 66. godine podigli ustanak. Ovaj rat, kao i ustanak pedesetak godina kasnije, efektivno je očistio Judeju od Jevreja: oni koji nijesu prognani su pobijeni – neki izvori govore i o pola miliona mrtvih. Ostala je samo mala, zanemarljiva grupa ovog naroda. Narednih dvije hiljade godina smjenjivali su se Rim,  Vizantija, Arapi i Turci. Britanska imperija stiže 1917. godine.

Novo useljavanje Jevreja u Palestinu počinje već u XV i XVI vijeku. Međutim, prvi krupni talas počinje tek sa razvojem cionizma kao političkog pokreta u XIX vijeku: Pomenuta ideologija tražila je povratak naroda Izrailja u “obećanu zemlju” i uspostavu jevrejske države, a ime je dobila po Sionu, sinonimu za Jerusalim. Tokom Prvog svjetskog rata, britanski ministar spoljnih poslova Artur Balfur obećao je Svjetskom jevrejskom kongresu državu u Palestini koja je u tom trenutku bila pod upravom Otomanskog carstva i na kojoj su u tom istorijskom momentu ogromna većina bila palestinski Arapi. Kako su se umnožavali pogromi nad Jevrejima u Evropi, ubrzavao se i proces njihovog naseljavanja u Palestini: između 1904. i 1914. godine stiglo je 40.000 ljudi, i to pretežno ortodoksnih.  Rast nacizma i antisemitizma na Starom kontinentu doveo je do novog, ogromnog doseljavanja Jevreja, što je polako počelo da zabrinjava Arape i izazvalo ustanak Palestinaca protiv britanske uprave 1936. godine, koji je trajao do 1939. godine. Sa druge strane, zbog želje da ostanu u dobrim odnosima sa muslimanima na Bliskom istoku, Britanci su donijeli tzv. Bijeli papir, koji je ograničio upliv Jevreja u Palestinu. Ipak, i pored svih zabrana koje su Englezi pokušavali da sprovedu, Jevreji su činili 33 odsto ukupnog broja stanovnika ovog područja na kraju Drugog svjetskog rata, iako su zauzimali tek mali dio teritorije. Jevrejske paravojne formacije počele su svoju aktivnu borbu za nezavisnost, a protiv engleske okupacije. Generalna skupština Ujedinjenih nacija je 1947. godine formirala komitet čiji je cilj bio iznalaženje rješenja budućnosti Palestine. Iste godine predstavili su svoj izveštaj koji je podrazumijevao formiranje jevrejske države, palestinske države i Jerusalima kao slobodnog grada pod međunarodnom upravom i izveštaj je usvojen kao zvanični predlog UN. Jevreji su prihvatili predlog i slavili na ulicama svojih gradova. Arapi su ga odbili. Istog dana počeo je građanski rat.

Tako je počela spirala nasilja. Pojedinačni konflikti Izraela sa svojim susjedima mogu se posmatrati i kao različite faze jednog te istog sukoba koji i dalje bukti. Godine 1956. bio je rat na Sinaju, šezdesetih rat zbog vode, 1967. godine Šestodnevni rat, 1982. godine rat u Libanu, kao i 2006. godine, zatim rat u Gazi dvije godine kasnije. Jevreji koji žive u dijaspori se mole sa riječima „Dogodine u Jerusalimu”. „Dogodine u Jerusalimu“ pokreće zajedničku temu u jevrejskoj kulturi o želji za povratkom u obnovljeni Jerusalim, i služi kao podsjetnik iskustva života u prognanstvu.

 

Na današnji dan, 11. maja 1988. godine u Moskvi je umro britanski novinar i dvostruki agent Kim Filbi, jedan od najuspješnijih špijuna u sovjetskoj obaveštajnoj službi.

Kim FilbiKim Filbi, jedan od najviših ljudi u MI-6, bio je istovremeno i agent sovjetskog KGB. Ono što je on uradio promijenilo je Veliku Britaniju iz korjena. Kada je Kim Filbi odlučio da se pridruži britanskoj obaveštajnoj službi, nije morao da podnese zvaničnu aplikaciju; sve što je bilo neophodno jeste da pravim ljudima kaže da je zainteresovan za tako nešto. Napokon, pohađao je koledž Triniti u Kembridžu, a njegov otac je bio diplomata. Imao je pravi akcenat, pripadao je višoj klasi, imao je besprekorne manire, razoružavajuće držanje i epsku toleranciju na alkohol. Kada su ga pozvali iz ministarstva rata na čaj sa predstavnicom MI-6, njegovo ime je proslijeđeno MI-5, kontraobaveštajnoj službi, koja je uzvratila prostim riječima – “nemamo ništa protiv”. Bio je čist. Imao je i sreću da je njegov otac služio u Indiji zajedno sa zamjenikom šefa obaveštajne službe, koji je, kada je upitan o njemu, rekao “da zna njegove”. Bilo je to dovoljno u to vrijeme, u kome se britanska politika zasnivala na međusobnom povjerenju aristokratije, u kome je bilo bitno da ste iz “dobre porodice”, patriotske loze, i u kome je postavljanje previše pitanja o prošlosti i uvjerenjima shvatano kao neukus. Tako je počela priča o najpoznatijem dvostrukom agentu Hladnog rata, špijunu koji je uzdrmao temelje britanske imperije. Čim je Filbi ušao u MI-6, počeo je da kruži hodnicima, da se druži, da sklapa prijateljstva, da ogovara. Filbi je potom postavljen da vodi anti-sovjetsko odeljenje MI-6, i postao je spona između britanskih i američkih špijuna. Bilo mu je, po mišljenju mnogih, suđeno da postane šef cijele službe. I bio je jako blizu. Bio je blizu sve dok, 1951. Godine, dvojica njegovih dobrih prijatelja, nijesu prebjegli u Moskvu, i tako otkrili da su bili sovjetski špijuni. Filbijeve kolege su ga podržale, ali uzalud – bio je prinuđen da podnese ostavku. Preselio se u Bejrut gdje je radio kao dopisnik “Obzervera” i “Ekonomista”, sve dok MI-5 nije pokrenuo novu istragu, nakon što je 1961. godine agent KGB-a pokucao na vrata američke ambasade u Helsinkiju i zatražio azil. On je zapadnim službama rekao da postoji krug od pet ljudi unutar britanske obavještajne zajednice. Da razgovara sa Filbijem pošao je njegov prijatelj Nikolas Eliot, koji ga je zdušno branio deceniju ranije. Razgovarali su uz čaj. Nekoliko dana kasnije, januara 1963. godine, automobil sa diplomatskih tablicama ga je pokupio ispred kafane u centru Bejruta i prevezao ga do sovjetskog teretnjaka na putu za Odesu. U Moskvi je dočekan kao heroj. Ispostavilo se da je sve vrijeme bio sovjetski špijun, čim je napustio Kembridž sredinom 1930-ih, i da je vjerno hranio Moskvu svim mogućim informacijama: od pripadnika antikomunističkog i antinacističkog njemačkog podzemlja (koje su Sovjeti potom pobili), preko tajne operacije rušenja režima Envera Hodže u Albaniji infiltracijom trupa obučenih na zapadu (koja je propala), pa sve do informacije proslijeđene Moskvi tokom Drugog svjetskog rata da Velika Britanija nema nijednog agenta u Rusiji, u šta Moskva nikada nije povjerovala. Najbitnije od svega, tokom rata, snabdijevao je Staljina informacijama o razbijenim kodiranim njemačkim porukama i tako direktno promijenio tok Kurske bitke u rusku korist. Toliko je bio dobar da je Moskva jedno vrijeme mislila da ih zavitlava i da zapravo šuruje sa neprijateljem. Slučaj Filbi je iz korjena promijenio odnose u Engleskoj. Odjednom, svi su postali sumnjivi, više se ništa nije zasnivalo na međusobnom povjerenju, više nije bilo bitno ko ste i šta ste. Filbi je u Sovjetskom Savezu  bio u kućnom pritvoru, “zlatnom kavezu”, pod stražom, a sve posjetioce je morao da odobri KGB. Plašili su se da će pobjeći nazad na Zapad. Umro je 1988. godine od srčanog udara, prije raspada države za koju je radio i koju je volio. Dobio je državnu sahranu, i upokojen je kao heroj.