Rudjer Boskovic

Ljetopis, 13. februar

Ime: Ljetopis 13.02.2019 (1787 umro Rudjer Boskovic, 1975 proglasena turska fed. drzava Kipar); Opis: Ljetopis, 13. februar Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 13. februara 1787. godine umro je dubrovački matematičar, fizičar, astronom, filozof i diplomata Ruđer Bošković, osnivač i direktor Brerske astronomske opservatorije kod Milana i direktor Optičkog instituta francuske mornarice, jedan od najvećih naučnika svoga doba. Svjetsku slavu stekao je djelovanjem u oblasti fizike, astronomije i matematike, ali je u svom poluvjekovnom radu bio i uspješan geodeta, arhitekta, arheolog, kao i pjesnik i diplomata.

Rudjer BoskovicPo muškoj liniji preci Ruđera Boškovića su iz mjesta Orahov Do na obodu Popovog polja u Hercegovini, dvadesetak kilometara sjeverozapadno od Dubrovnika. Ruđerov otac, Nikola se još kao dječak obreo u Dubrovniku, gdje ga je otac dao u šegrtsku službu kod bogatog trgovca Rada Gleđevića. Marljiv i vičan poslu brzo je napredovao, da bi sa Gleđevićem prvo stupio u ortački odnos, a zatim se i osamostalio. Ali, sa sticanjem imetka prolazile su i godine, pa se Nikola oženio tek kad mu je bilo oko pedeset godina. Oženio se tri puta mlađom Pavlom iz vlastelinske porodice Betere, čiji je otac imao lijep trgovački imetak i književni dar. Nikola i Pavla izrodili su, najverovatnije, devetoro djece. Ruđer je bio osmo dijete i šesti sin, a ime je dobio po ujaku. Djeca su od majke naslijedila dugovječnost, od oca upornost i sistematičnost, a od djeda po majci književni talenat. Građanski status porodice Bošković u vrijeme najveće slave i moći Dubrovačke republike, podrazumijevao je školovanje djece. Tako je prva znanja mladi Ruđer, po dubrovački Ruđe, stekao u isusovačkom Dubrovačkom kolegijumu, da bi ga kao najboljeg među vršnjacima, uz saglasnost majke (otac mu je umro četiri godine ranije) profesori odveli u Rim, da bi školovanje nastavio na čuvenom isusovačkom Rimskom kolegijumu, gdje je izučavao filosofiju, fiziku, astronomiju i matematiku. Kolegijum je završio u dvadeset drugoj, a studije teologije u svojoj dvadeset devetoj godini, kada je i zaređen u sveštenika. Boškovićev naučni rad, po čemu ćemo ga pamtiti i slaviti, trajao je pedeset godina, od 1736. godine kada je kao dvadesetpetogodišnjak objavio svoju prvu naučnu raspravu „O sunčevim pjegama“, pa do 1785. godine(dvije godine pred smrt), kada je objavio petotomni niz rasprava pod naslovom „Rasprave iz optike i astronomije“. U tom poluvjekovnom periodu preplitala se njegova profesorska karijera sa teorijskim i praktičnim naučnim radom(prirodne i tehničke nauke), uz aktivnosti na polju filozofije, lijepe književnosti i prevodilaštva. U teorijskoj astronomiji razvija metod za određivanje putanja kometa, pa je među prvima zaključio da je Heršel otkrio novu planetu, kasnije nazvanu Uran. Djelujući na tri matematičke katedre (Rim, Pavija i Milano), bavio se mnogim problemima čiste matematike i naročito primijenjene matematike, da bi sa još dvojicom rimskih matematičara, potpisao i statičku ekspertizu o pukotinama na kupoli bazilike Svetog Petra u Rimu. Cijeneći njegovo ukupno djelo savremeni svijet mu se odužio nazvavši jedan krater na Mjesecu njegovim imenom. Sva svoja djela (naučna i književna) pisao je na latinskom, italijanskom, francuskom i maternjem “slovinskom jeziku”. Iako se u Dubrovnik vratio samo jedanput (1747. godine), za rodni grad je uspješno obavljao mnoge diplomatske poslove.

Po svom naučnom djelu Ruđer Bošković pripada grupi velikana, a po ostalom, po kome ga slave bio je: Srbin po ocu, Italijan po majci, plemić po pradjedovima, Dubrovčanin po rođenju, “Slovin” po maternjem jeziku, katolik po vjeri. Počiva u crkvi Sveta Marija Podone u Milanu.

 

  • Na današnji dan, 13. februara 1975. godine kiparski Turci su u sjevernom dijelu ostrva, koji je sedam mjeseci ranije okupirala Turska, proglasili “Tursku federalnu državu Kipar”. Za prvog predsjednika skupštine izabran je vođa kiparskih Turaka Rauf Denktaš.

KiparKao i veći dio Balkana i Male Azije, Kipar je tokom srednjeg vijeka potpao pod tursku vlast. Međutim, kako je moć Osmanskog carstva opadala tokom XIX vijeka, dogovorom između Britanije i Turske na Berlinkom kongresu 1878. godine, odlučeno je da Britanija okupira ostrvo, u zamjenu za pomoć i podršku Carigradu, u tursko-ruskom ratu. Pred početak Prvog svjetskog rata, ostrvo službeno postaje britanska kolonija. Nakon Drugog svjetskog rata i jačanjem pitanja dekolonizacije svijeta, grčki nacionalni pokret Enios (Ujedinjenje) dobija na značaju. Međutim, kao i u svim drugim kolonijama širom svijeta, Britanci sprovode politiku “zavadi pa vladaj”: Turskoj manjini daju sve privilegije kako bi izazvali zavist kod Grka, a Turcima prijete da će privilegije nestati ako oni (Englezi) odu. Ovim je uveliko posijano sjeme razdora ali i budućeg građanskog rata i invazije Kipra. Britanci konačno popuštaju 1960. godine i Kipar postaje nezavisna država. No, Kipar dobija nezavisnost uz teške uslove. Turci, koji su činili 18 odsto stanovništva dobijaju: 30 odsto mjesta u državnoj administraciji, 40 odsto poslova u policiji i imaju pravo veta na sve državne odluke. Uz to, Britanija je zadržala svoje dvije vojne baze na ostrvu. Ubrzo počinju i prvi politički sukobi koji su rezultirali građanskim ratom 1964. godine, u kojem je potpuni poraz Turaka, ponovo, spriječila Britanija. Međutim, tokom 1967. godine, vojna hunta preuzima vlast u Grčkoj. Uz to, SAD već neko vrijeme traže od kiparskih vlasti da im ustupe baze na sjeveru zemlje. Kako im to nije pošlo za rukom, SAD nagovaraju huntu da izvede vojni udar. Turska je odlučila da se umiješa, s namjerom da vrati stanje kakvo je bilo prije državnog udara i trajno je okupirala 37 odsto teritorije Kipra. Odluku da se zaustavi invazija Kipra, blokiro je veto SAD-a u SB UN, što je Turcima dalo odriješene ruke. Na prostorima koje su osvajali Grci su protjerivani, pa je oko 200.000 Grka postalo izbeglice na vlastitoj zemlji. Neefikasan odgovor vojne hunte u Atini doveo je do njenog pada, ali i pada njenih pristalica na Kipru. Turska je geografski bila bliža Kipru, tako da pomoć hunte nije mogla da stigne na vrijeme. Rat je završen, ali ostrvo ostaje podijeljeno na turski i grčki dio, a tako je i danas. Turski dio proglašava nezavisnost 1983. godine, a novu “državu” jedino priznaje Turska.