Scepan Mali

Ljetopis, 15. maj 2019

Ime: Ljetopis 15.05.2019 (1767 Lazni car Scepan Mali, 1804 Guvernaduri); Opis: Ljetopis, 15. maj Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 15. maja 1767. godine Šćepan Mali donio je akt o odvajanju svetovne od crkvene vlasti, koji su podržali i prihvatili  svi glavari Crne Gore po odluci Opštecrnogorskog zbora.

Scepan MaliŠćepan Mali, vladao je Crnom Gorom od 1767. do 1773. godine, predstavljajući se kao ruski car Petar III Romanov. Vjeruje se da je Šćepan bio iz Dalmacije odakle je došao u Crnu Goru. Bio je travar i smatrali su ga narodnim ljekarom. Međutim, vrlo brzo za njim je krenula vijest da je zapravo on ruski car Petar III koji je uspio da preživi zavjeru i dođe u Crnu Goru. Car Petar III bio je svrgnut i ubijen u dvorskoj zavjeri koju je organizovala njegova supruga carica Katarina II. Crnogorci su imali slike po svojim crkvama i manastirima s likom ubijenog ruskoga cara, a Šćepan mu je bio izuzetno sličan. O njegovom porijeklu nema pouzdanih istorijskih podataka a Njegoš o njemu kaže:

„Šćepan Mali bio je laža i skitnica, ali je znamenitu epohu u Crnoj Gori i u okolini učinio imenujući se ruskijem carem. Njegov život još niko opisao nije, jerbo se samo u predanijama glavna stvar sadržavao, a druge se sitnarije s dugijem vremenom gube. Dokumenata slabo se kod nas nalazi, jerbo po nedostatku hartije često puta i listovi svetijeh knjiga za fišeke su se upotrebljavali; stoga se i o Šćepanu na Cetinju nije našlo ništa do ovi listić od igumana Mrkojevića.“

Ipak, ko je bio Šćepan i kako je uspio da sjedne na crnogorski prijesto? U to doba Crnom Gorom vlada ostareli vladika Sava Petrović Njegoš  koji vodi miroljubivu politiku, oslanjajući se na diplomatiju u odbrani  i na sveštenstvo u unutrašnjoj politici. Nakon smrti njegovog savladara Vasilija Petrovića Njegoša koji je vodio znatno ratoborniju politiku i oslanjao se na plemenske starješine, Šćepan preuzima stvarnu vlast u zemlji. Na svenarodnom zboru na Cetinju biva izabran za gospodara naroda i države i proglašen za „cara“. Za kratko vrijeme je razdvojio svetovnu od crkvene vlasti, što predstavlja prekid u vladavini dinastičke kuće Petrović – Njegoš. Kao car, Šćepan Mali učvrstio je centralnu vlast, suzbijajući plemensku neslogu. Radio je na modernizaciji zemlje i stvaranju uslova za centralizaciju vlasti. Uspio je da suzbije zavade među crnogorskim plemenima i strogim kaznama da potisne krvnu osvetu. Formira prvi stalni sud, sastavljen od 12 plemenskih starješina. Formira prvi stalni oružani odred (tjelesnu stražu). Započeo je izgradnju puteva i popis stanovništva i imovine. Uvodi porez (u naturi) i radi toga sprovodi prvi popis u Crnoj Gori. Njegove reforme, iako suzbijene nakon njegove smrti, bile su osnova na kojoj je dalje radio vladika Sveti Petar Cetinjski..

Neostvareni san lažnog cara je bio širi nacionalni pokret Srba za oslobođenje i ujedinjenje.

  1. godine grof de Katane piše o Šćepanu Malom:

„On je veoma znao da tom narodu više odgovara sloboda nego potčinjenost. Osim toga, kada se otpor mogao pružati bilo kome sa odvažnim, ponosnim i tvrdoglavim duhom, uvek željnim da oživi staru Srpsku carevinu.“

Italijanska monografija o Šćepanu Malom iz XVIII vijeka:

„Pod upravom njegovom ili nekog drugog vojnog starješine mogla bi da posluži njegova moćna vojska pravoslavnih Srba, podržana od strane venecijanske vojske u odlučnom ratu protiv Turaka, pošto je bilo neizvodljivo da se njegova vojska spoji sa ruskom jer bi im Turci prepriječili put.“

 

  • Na današnji dan, 15. maja 1804. godine Vukolaj Radonjić je i formalno izabran za guvernadura Crne Gore.

GuvernadurstvoGuvernadurstvo u Crnoj Gori je uspostavljeno odlukom mletačkog dužda. U vremenu od 1714–1719. godine uspostavljeni su redovni kontakti između Mletačke Republike i crnogorskih glavara sa ciljem saradnje u borbi protiv Turaka. Većina Crnogoraca je prihvatila tu saradnju kao nužnost, pa je znatan broj crnogorskih starješina izrazilo želju za sklapanje ugovora sa mletačkom vladom. U tom cilju crnogorska delegacija 1717. godine podnosi predlog Senatu preko generalnog providura, u kome se ističe tradicionalno prijateljstvo između Crne Gore i Venecije, te da su spremni da prihvate mletačko vazalstvo. Većinu predloga mletački Senat je prihvatio. Ovo je posebno značajno jer je ponovo uspostavljeno guvernadurstvo u Crnoj Gori pošto je 1692. godine bilo privremeno ukinuto guvernadursko zvanje, a uticaj mletačke vlasti oslabio. Guvernaduri su u početku bili neka vrsta posrednika između Crne Gore i Mletačke Republike pošto su ove dvije zemlje, kao susjedi, imale stalne dodire po raznim pitanjima, naročito o granicama i trgovini. Samim tim što su učestvovali u rješavanju graničnih pitanja, ugled i uticaj guvernadura je sve više rastao, tako da Republika počinje davati platu guvernaduru, pored ostalog da bi preko njih imala što veći uticaj, vezujući ih za sebe. Titularni nosioci guvernadurstva u Crnoj Gori bili su oni iz plemićke porodice Radonjića. Oni učestvuju na opštim narodnim zborovima pri rješavanju svih važnih pitanja Crne Gore. Donose presude u sporovima raznih plemena i potpisuju odluke glavara donesene na zborovima i skupštinama. Pozivaju narodne glavare i plemena na ustanak protiv Turaka i vodi prepisku sa svim stranim državama; sklapa ugovore; vodi pregovore o miru itd. Sve su ovo elementi iz kojih se može zaključiti da guvernadurstvo nije bilo samo formalna titula. Venecija je uspjela da preko davanja autonomnih privilegija Crnoj Gori obezbijedi za sebe pravo biranja guvernadura, serdara, knezova i vojnih zapovjednika. O guvernadurskoj kući Radonjića slikovito govori jedan njihov grb koji se nalazi u ličnoj zaostavštini porodice Radonjić – Guvernadurović iz Kotora. Grb je urađen i sačuvan u dvije varijante: crtež i kompletan grb, istovjetan sa crtežom, na kartonu i u boji, iz 1816. godine. Iz njega se čita istorija guvernadura, ali i istorija crnogorskog naroda njihovog doba. Ispod grba je data regesta na italijanskom jeziku, tipičnim slovima gotice, u kojoj se, slobodnim prevodom kaže: „Kopirano sa grba familije Radonjić kao iz originalne knjige koja se nalazi kod osobe koju sam ja srio gdje se nalaze svi grbovi poznatih familija staroga srpskoga kraljevstva među kojima se ubraja i familija Radonjić kao u rečenoj knjizi koja je vraćena istoj strani (osobi)“. U odsustvu kraljevskog intendanta pisao Franc Liepopili, u Kotoru 20. jula 1816. godine. Ovaj Franc, ili Frano Liepopili je istorijska ličnost koja se pominje kao službeno lice u dokumentima o ujedinjenju Crne Gore i Boke 1813-1814. godine, kao sekretar „Centralne komisije“ (Vlade) ujedinjenih provincija Crne Gore i Boke Kotorske. Ovaj grb je urađen tako da ima sve odlike potpunog grba: štit je poluokruglog, italijanskog tipa, sa poljem crvene boje. U polju štita je suri orao, preko čijih grudi je polumjesec u vodoravnom položaju, zeleno-braon. Kruna na glavi je tamno sive boje sa pet kraka, simbolom plemićko-vojvodskog tipa. Obod štita je zelenkasto-braon, koji služi kao ukras floralnog oblika. Lišće na uglovima je tamno plave boje. Postolje kacige je srebrnasto s kafenim tačkicama, što predstavlja zlatnu boju. Kaciga ima kružni oblik, iznad štita, kao obod, ukras u obliku tarabe crvene i sivo braon boje. Kruna je iste boje kao ona na glavi orla, a kosa tamno plava. Pero orla na kruni je srebrnaste boje sa srednjom roze trakom. Četiri cvjetića na uglovima štita su takođe roze obojeni. Kada je o simbolici detalja riječ ona govori takođe dosta: crvena boja između greda – je simbol slobodne zemlje, rada, volje, ljepote, ljubavi – zemlje natopljene krvlju. Mladi mjesec označava obnavljanje života, a modro polje – zajedništvo. Perjanica (čelenka) je dekorativni elemenat grba, odnosno šljema smeđe boje, koja znači moć i bogatstvo.