Djurdjevi Stupovi

Ljetopis, 2. februar

Ime: Ljetopis 02.02 2019 Odbrana Djurdjevih stupova, skotski mornar Aleksandar Seltirk; Opis: Ljetopis, 2. februar Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 2 februara 1876. godine oko dvije stotine vasojevićkih ustanika, u cjelodnevnoj borbi, odbranilo je od turske vojske manastir Đurđevi stupovi kod Berana.

Djurdjevi StupoviSvoju zadužbinu Đurđeve Stupove podigao je Gospodar Budimlja, župan Stefan Prvoslav, sin Velikog župana Tihomira, a sinovac Nemanjin 1213. godine. U Manastiru, njegovoj zadužbini, na desnoj strani naosa nalazi se njegov grob, nad kojim stoji zapis: “Župan Prvoslav, sin velikoga župana Tihomira, sinovac svetoga Simeona Nemanje i ktitor mjesta segov”. Manastir je podignut na lijevoj strani Lima, pod Rastovcem, na zaravni koja se zove Stupovi, odmah iznad rijeke ponornice gdje izvire kristalno čista studena voda.

Svako arhitektonsko rješenje biva podložno i željama ktitora, pa i ovo. Za vrijeme Nemanjića Budimlja je bila važan kulturni i politički centar. U njoj je živio i sigurno iz nje upravljao dijelom Nemanjića države jedan od sinovaca Stefana Nemanje (Prvoslav), a Sveti Sava u svom prvom uređenju srpske crkve u Budimlji naznačuje episkopa Neofita. Prvoslav je i svoj vječni boravak predvidio u Manastiru. Da mu ne bi ponornica kosti uznemirila, on je duboko u zemlji ozidao kamene svodove i regulisao ponornicu, pa je onda nad njom sazidao vječnu kuću Đurđeve Stupove i u njima sahranjen. Crkva je jednobrodna građevina sa glavnim ulazom na zapadnoj i polukružnom apsidom na istočnoj strani. Crkva i prva priprata su podignute u prvoj polovini XIII vijeka. Tačno vrijeme podizanja priprata ostalo je nepoznato. U kompleksu manastira zapažaju se tri građevinske faze. Spoljne površine zidova dobro su rađene, od kamenih kvadera, koji su postavljeni u vodoravne redove, i to se smjenjuje u nepravilnom ritmu, redovi tamnije sige i svjetlijeg tvrđeg kamena, po čemu bi se reklo da su u obradi fasada traženi efekti polihromije. U građevinskom pogledu crkva pripada arhitekturi, kakva se dotle razvijala u Primorju u XI i XII vijeku. To dokazuje njen tip bazilike sa nišama iznutra u bočnim zidovima i pojačavajućim licima poluobličastog svoda, koji polaze sa naspramnih pilastra, između ovih niša. To dokazuje i način na koji je kupola dignuta između ova dva pojačavajuća luka, bez kockastoga postolja iznad krova. Uz prvobitnu crkvu je prvo dozidana jedna priprata, flankirana sa dvije kule. Ljetopis bilježi: “Crkva Sv. Georgija od dva stupa u Budimlji”, a ispred ove prezidana je docnije i spoljna priprata.

Freskopisac katedralnog manastira “Đurđevi Stupovi” bio je daroviti slikar “ali su sve freske u ljutim ranama, neprebolnim ranama. Sve vrste vatrenog oružja probane su u strijeljanju anđelskih i drugih svetih likova po svodovima manastira i oči, naročito oči, i drugi djelovi fresaka padali su zajedno sa djelovima maltera. Manastir je bio meta vježbanju turskih tobdžija sa artiljerijskog utvrđenja na Jasikovcu. Manastir je razaran i u Prvom svjetskom ratu od strane Austro-ugara, kad su ga pretvorili u konjušnicu, a kasnije u kuhinju i spavaonu, što je za ionako uništene freske bilo pogubno.Međutim, i pored svega toga, djelovi fresaka su sačuvani do danas. Na njima se prepoznaje ruka dečanskih majstora, porijeklom iz kotorske škole slikanja gdje je naslikan sav ciklus monologa, ilustrovanog crkvenog kalendara, po dečanskom uzoru. Pretpostavlja se da je taj freskopis urađen još za života cara Dušana.

Velika je zasluga katedralnog manastira Đurđevi Stupovi u očuvanju nacionalne svijesti, jedinstva srpskog naroda i širenju kulture na ovim prostorima. Godine 1219. u Đurđevim Stupovima je Sveti Sava osnovao jednu od prvih sedam episkopija – četvrtu po redu, o čemu se u zapisu kaže: “Četvrtago vladiku postavi Sveti Savo u Budimlju u hram Svetoga Georgija. Manastir je paljen pet puta, što znači da je on, kako narod zna da kaže “Manastir mučenik”. Ipak, manastir je obnovljen 1925. godine. Poslije Drugog svjetskog rata manastir je doživljavao sudbinu ostalih svetilišta. Manastir je nadživio svaku nevolju, nije se predavao. Pod njegovim svodovima održavani su zborovi i sabori, dogovarani ustanci i bune, proglašavana nezavisnost Vasojevićke kneževine i donesena odluka o ujedinjenju sa Crnom Gorom. Manastir je danas sjedište Eparhije budimljansko-nikšićke. Po ustrojstvu je muški opštežiteljni manastir. Crkva je posvećena Sv. velikomučeniku Georgiju.

 

  • Na današnji dan, 2 februara 1709. godine škotski mornar Aleksander Selkirk izbavljen je s pustog pacifičkog ostrva na koje je 1704. godine prispio poslije brodoloma. Njegova priča inspirisala je Danijela Defoa da napiše roman “Robinzon Kruso”.

Robinzon KrusoSelkirk nije mogao ni da nasluti da će njegove avanture postati jedan od najpoznatijih avanturističkih romana po kome će ostrvo i dobiti ime. Njegova sudbina inspirisala je Danijela Defoa da napiše čuveni roman Robinzon Kruso. Po ovom djelu ostrvo je i dobilo ime, a tu je i drveni natpis koji delimično glasi: „Sa ovog mjesta je škotski mornar Aleksandar Selkirk više od četiri godine iz dana u dan s čežnjom posmatrao horizont ne bi li ugledao brod spasa koji će ga osloboditi od samovanja”. Spas iz samice za Selkirka ipak nije imao najsrećniji epilog. Pronađen i spasen vratio se u svoju domovinu, u svijet koji više nije mogao da ga zadovolji – ipak je do tada živio u svom malom raju. Kasnije je navodno rekao: „O, moje voljeno ostrvo! Voleo bih da te nikada nisam napustio!” Umro je u 45. godini. Pisac Defo je mornareve doživljaje ukrasio raznim detaljima i objavio roman koji je već tri vijeka obavezna lektira za svu djecu sveta. Bilo je potrebno isto toliko vjekova da se arheolozi zainteresuju za ostrvo Aguas Buenas, kasnije preimenovano u Ostrvo Robinzona Krusoa. Interesovalo ih je kako je Kruso preživio koristeći samo ono što je oskudna ostrvska priroda mogla da mu pruži. Otkrili su nekoliko navigacionih alatki koje su najvjerovatnije pripadale Selkirku, jer je on bio navigator broda koji ga je ostavio na ostrvu. U tome im je pomogla bilješka kapetana Vudsa Rodžersa, koji je 1709. godine, pristao na ostrvo Aguas Buenas, spasio usamljenog mornara i našao nekoliko instrumenata koje je ovaj imao kod sebe. Otkrili su ostatke dva skloništa koje je Selkirk podigao u blizini izvora pitke vode, kao i osmatračnicu sa koje je nadgledao nailazak plovila u prirodnu ostrvsku luku. Nakon proučavanja okoline i Selkirkovog skloništa, utvrdili su da je lovio divlje koze pištoljem koji su mu gusari ostavili. Zaključili su da je na pitomom ostrvu Selkirk imao miran život, za razliku od prethodnog mornarskog izbivanja po svjetskim morima.

Selkirk nije bio ni atipična pojava za svoje vrijeme. Početkom XVIII vijeka mornari su morali da se uzdaju u lukavstvo da bi preživjeli. To je bilo vrijeme velikih pomorskih bitaka španske i britanske imperije. Vlasnici privatnih naoružanih brodova, namamljeni pričama o galijama sa blagom, rado su kretali u opasne avanture. Mamci su bili zlato i alkohol, i najčešće su to bili prilično očajni ljudi. Selkirk je iz očaja otišao iz rodnog mjesta Neder Largo, u istočnoj Škotskoj u potrazi za bogatstvom na moru, radije nego da ostane da radi u očevoj radionici za štavljenje kože i izradu obuće. Poslije sukoba sa isto toliko očajnim ljudima, završio je sam na ostrvu Huan Fernandes, 579 kilometara daleko od obale Čilea. Selkirk je surovo kažnjen jer je postavio pitanje bezbjednosti trulog broda, a natčinjeni su to protumačili kao podsticanje na pobunu. Nakon svađe na brodu, Selkirk je izbačen na pusto ostrvo gdje je proveo četiri godine i četiri mjeseca. Ostrvo na kojem je sam proveo 52 meseca bilo je poznato moreplovcima po južnim morima, a njega je spasio brod koji je pristao da bi se opskrbio svježom vodom i hranom. Prije smrti tokom propalog putovanja sa obale zapadne Afrike 1721. godine Selkirk se čak i obogatio, i dva puta ženio.

Robinzonovo ostrvo, nekada utočište za najpoznatijeg brodolomnika, danas ima 500 stanovnika. Veći dio ovog ostrva proglašen je za nacionalni park, a mještani se uglavnom bave ribarenjem i izvozom jastoga. Kako nema razvijenu turističku ponudu, idealan je za avanturiste i sportski nastrojene turiste, jer se ponuda svodi na obilaske za pješake, bicikliste i vožnje brodićima i, naravno, ronjenje. Ipak, glavna atrakcija je penjanje na najviši vrh Mirador de Selkirk (Selkirkova osmatračnica) na koju se Škot svakodnevno peo ne bi li na pučini ugledao brod spasa.