Aleksandar Ii Romanov

Ljetopis, 29. april 2019

Ime: Ljetopis 29.04.2019 (1818 rodjen Aleksandar Romanov, 1684 Morejski rat); Opis: Ljetopis, 29. april Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 29. aprila 1818. godine rođen je Aleksandar II Nikolajevič Romanov, ruski car od 1855. godine. Tokom njegove vladavine ukinuto je kmetstvo, reformisani sudovi, data ograničena samouprava gubernijama i gradovima. U februaru 1881. godine ubio ga pripadnik organizacije „Narodna volja“.

Aleksandar Ii RomanovAleksandrov otac je bio Nikolaj I, jedan od najkonzervativnijih monarha u ruskoj istoriji. Zbog svoje strogosti dobio je nadimak „Palkin“ (rus. „palka“ je palica, u to vrijeme popularno sredstvo kažnjavanja), a poslije beskompromisnog gušenja revolucije u Austrougarskoj dobio je nadimak „žandar Evrope“. Poraz u Krimskom ratu (1853-1856. godine) pokazao je da je konzervativna Rusija slabija od koalicije evropskih sila. Bile su neophodne promjene. Kada je Aleksandar stupio na prijesto 1855. godine već je jasno sagledavao potrebu za reformama. Aleksandar II nije bio reformator po vokaciji, ali je to postao kao čovek trezvenog uma i dobre volje jer je vrijeme zahtijevalo te reforme. Prije ukidanja ruskog kmetstva 1861. godine seljaci centralnih ruskih gubernija lično su zavisili od spahija koji su ponekad mogli i da ih prebiju na smrt, da ih prodaju ili izgube na kartama. Formalno je ruski zakon toga doba zabranjivao ubistvo seljaka, ali po pravilu spahije nijesu bile ozbiljno kažnjavane za tako nešto. Svojom reformom car je darovao seljacima ličnu slobodu, ali većina zemlje na kojoj su radili ostala je u vlasništvu spahija. Da bi postali pravi domaćini na svojoj zemlji seljaci su morali da je otkupe od spahija. Mnogima je trebalo nekoliko decenija da to postignu. Carev reformatorski poriv nije se odrazio samo kroz ukidanje kmetstva. U njegovo doba uveden je sistem lokalne samouprave, oslabljena je stroga cenzura, a armija je osavremenjena i smanjen je broj vojnika. Aleksandar II je usavršio sistem visokog obrazovanja. Univerziteti su postali nezavisniji. Modernizovao je i sudstvo i finansijski sistem. U vrijeme Aleksandrove vladavine imperija se dosta proširila: ruska teritorija se u Srednjoj Aziji prostrla do Irana, a na Dalekom istoku do Tihog okeana. U to vrijeme je konačno pokoren Sjeverni Kavkaz, ali je istovremeno Aljaska prodata Sjedinjenim Američkim Državama, a  Kurilska ostrva data Japanu u zamjenu za Sahalin. Tada se smatralo da su Aljaska i Kurilska ostrva suviše udaljene teritorije koje je teško braniti. Kako glasi istorijska anegdota, jednom je Aleksandar II posjetio mali ruski grad i iznenada odlučio da ode u crkvu za vrijeme bogosluženja kada je tamo bilo puno naroda. Načelnik lokalne policije nije očekivao takav postupak i požurio je ispred imperatora da odgura narod kako bi oslobodio put Njegovom Veličanstvu. „Sa poštovanjem! Sa strahopoštovanjem!“, vikao je on udarajući sve redom pesnicama. Imperator je čuo šta govori policajac, dugo se smijao i rekao da sada shvata kako se u Rusiji ljudima usađuje „poštovanje i strahopoštovanje”. Jedna od njegovih krilatica puna je carske melanholije: „Upravljati Rusijom nije teško, ali je potpuno beskorisno“. U vrijeme Aleksandra II ruski revolucionari su prvi put počeli da koriste terorizam kao sredstvo borbe za vlast, i sam imperator je postao njihova meta. Teroristi su prvi atentat na njega izvršili 1866. godine, a kasnije još četiri: u cara su pucali, bacali su na njega bombe i dizali u vazduh carski voz. Poslednji atentat je bio koban. Prvog marta 1881. godine u Peterburgu su članovi revolucionarne terorističke organizacije „Narodna volja“ izvršili bombaški napad na kolonu vozila u kojoj je bio car. Aleksandar je tada smrtno ranjen. Izdahnuo je nekoliko časova kasnije. Na mjestu pogibije podignut je Hram Spasa na krvi, koji je postao jedan od zaštitnih znakova Peterburga.

 

  • Na današnji dan, 29. aprila 1684. godine nakon poraza Turske kod Beča, na sjednici Senata, Venecija je donijela odluku o objavi rata Turskoj. Rat je poznat kao Morejski, dugo je trajao i u njemu su protiv Osmanskog carstva bili Austrija, Poljska, Venecija, Rusija i Francuska.

Morejski (becki) RatMorejski rat, poznat i kao Bečki rat ili Rat Svete lige , bio je rat između Osmanskog carstva i između više evropskih sila u to vrijeme ujedinjenih u tzv. „Svetu ligu“.               Ovaj rat, koji je trajao od 1683. do 1699. godine, oslobodio je velike djelove srednje Evrope od Turaka, i bitno je oslabio njihovu vojnu moć. Ratna dejstva su vođena od Dalmacije do Egejskog mora, ali glavni ratni pohod bio je mletačko osvajanje Morejskog (Peleponeskog) poluostrva na jugu današnje Grčke. Mletačka je rat vodila kako bi opravdala gubitak Krita u Kritskom ratu, dok su Osmanlije već bile u ratu sa Habzburzima na svojoj sjevernoj granici i nijesu bili u stanju da koncentrišu svoje snage na Mletačku republiku. Kao takav, Morejski rat ima jednu važnu odliku koja se razliku od ostalih osmansko-mletački ratova, a to je da je iz njega Mletačka republika izašla kao pobjednik, dobivši značajno teritorijalno proširenje. Međutim, mletačka teritorijalna ekspanzija bila je kratkotrajna, jer su Osmanlije preokrenule stanje od 1718. godine.

Kad je isteklo dvadesetogodišnje primirje Turska je objavila rat Habzburgovcima. Veliki vezir Kara Mustafa krenuo je s velikom vojskom 1683. godine pravo na Beč i počeo ga opsijedati. No dok je opsijedao grad, u pomoć Austrijancima je stigao poljski kralj Jan Sobjeski i vojvoda Karlo Lotarinški. Oni su do koljena potukli tursku vojsku čime je zauvijek srušena moć Osmanskog carstva. Turska vojska se počela povlačiti u haosu. Ta pobjeda ohrabrila je Austriju, Veneciju i Poljsku na nove napade na Turke, pa je u tu svrhu stvorena Sveta liga 1684. godine. Rat se vodio na tri fronta. U Ugarskoj je ratovala carska vojska, u Hrvatskoj pod banom Nikolom Erdedijem koju su pomagali hajduci i u Dalmaciji mletačka vojska sastavljena od domaćih srpskih  i hrvatskih četa. Godine 1683. već se diže narod pod mletačkom vlašću i oslobađa Drniš, Obrovac, Benkovac i Skradin. Od 1684. godine započinje rat za oslobođenje Slavonije. Do 1687. godine najveći dio Ugarske i Slavonije bio je oslobođen, osvojeni su Osijek, Požega, Udbina i Knin, a carska je vojska 1688. godine osvojila i Beograd i Budim. U strahu da pokret naroda u Dalmaciji ne iskoristi Venecija i pod svoju nadležnost stavi i Dubrovnik, Dubrovačko veliko vijeće donosi odluku da priznaje Leopolda I za svoga vrhovnog gospodara i zaštitnika, pa je Dubrovnik sve do 1806. godine uživao zaštitu Habzburgovaca. 1699. godine Turcima je prepušten Neum i Klek da bi se Dubrovačka republika fizički odvojila od Mlečana.

Nakon osvajanja Beograda, carska vojska pod prodire dalje u Srbiju. Ona prodire sve do Kosova, a carski generali pozvali su tada Srbe, Bugare i druge hrišćanske narode na Balkanu na ustanak protiv Turaka. Odazvali su se samo Srbi pod svojim patrijarhom Arsenijem Crnojevićem. No kad je carska vojska već došla do Kosova, Luj XIV je napao snage habzburške monarhije na Rajni, a glavnina austrijske vojske bila je prisiljena da se povuče. S njom se povukao i velik broj Srba koji su se naselili u južnoj Ugarskoj i Sremu.

Godine 1691. pokušao je sultan Sulejman III povratiti izgubljeno. Vojsku vodi veliki vezir Ahmed Ćuprilić koji nakratko ponovno osvaja Osijek, ali je poražen u bici kod Slankamena. Turci su poraženi i 1697. godine u bici kod Sente, kada je zapečaćena njihova sudbina. Eugen Savojski ulazi tada u Bosnu i osvaja Sarajevo, ali nije ga mogao zadržati.

Mir je sklopljen u Sremskim Karlovcima 1699. godine. Habzburška monarhija je dobila svu Ugarsku osim Banata, Hrvatsku do Une i južnog Velebita (Kordun, Liku i Krbavu) te Slavoniju osim jugoistočnog Srema sa Zemunom i Mitrovicom. Erdelj prestaje biti nezavisna kneževina i sjedinjen je s Ugarskom. Venecija je dobila sve ono što je u ratu osvojila: Knin, Sinj i Vrgorac, Obrovac i Drniš sve do ušća Neretve.