Despot Stefan Rudnici

Ljetopis, 29. januar 2019

Ime: Ljetopis 29.01.2019 -Milan Pavlovic i rudno blago; Opis: Ljetopis, 29. januar Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 29. januara 1412. godine srpski despot Stefan Lazarević potpisao je Zakon o rudarstvu, jedinstven po sadržini i opremi, čija je pravna i istorijska vrijednost prelazila nacionalne granice, i dio statuta grada Novo Brdo, velikog rudarskog centra na Kosovu i Metohiji.

Despot Stefan RudniciZakon(ik) o rudnicima ili Novobrdski zakonik je skup zakona koje je objavio despot Stefan Lazarević. Sam dokument je jedinstven pravni spomenik srednjovjekovne Srbije i po svojoj pravnoj i istorijskoj vrijednosti prevazilazi srpske nacionalne okvire. Pored zakona koji se odnose na samo rudarstvo, u sklopu teksta se nalaze zakonske odredbe koje se tiču uređenja i života u Novom Brdu (tzv. Statut Novog Brda), koje je u to vrijeme bilo najveći rudnik na Balkanskom poluostrvu. Sam spis je očuvan u nekoliko poznijih prepisa, od kojih je najznačajniji ilustrovani prepis iz XVI vijeka, koji je otkriven 1959. godine kada je poklonjen Srpskoj akademiji nauka i umjetnosti, a danas se nalazi u Arhivu SANU. Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića, u ilustrovanom prepisu iz XVI vijeka, otkriven je 1959. godine. Neposredno nakon njega, pronađene su još dvije verzije (latinična i turska) u kojima nema zakona o životu u Novom Brdu, a pojedini djelovi su uključeni u Saski zakon Sulejmana Veličanstvenog.

Ilustrovani prepis Zakona o rudnicima, nastao je oko 1580. godine, a na osnovu nekoliko zapisa na njemu može se djelimično pratiti njegov istorijat. Stotinak godina nakon nastanka, rukopis je 1674. godine otkupio od popadije Stojne pop Georgije za 120 aspri. Krajem vijeka, našao se u posjedu hekim-baše Alipašića, koji je bio osmanski činovnik ili ljekar. On ga je 1707. godine poklonio mitropolitu beogradsko-požarevačkom Mihajlu, nakon čega rukopis dolazi u posjed patrijarha Arsenija IV Šakabente. Tokom tog perioda, njime su rukovali eklezijarh Filotej i jerođakon Mihailo, uz koje je zabeležena 1745. godina, dok je na drugom mjestu upisana 1753. godine. On se iz patrijaršijske biblioteke preselio u Beč. Tokom naredna dva vijeka, rukopis se nalazio u privatnom vlasništvu, pošto na sebi nema pečata neke zvanične institucije, da bi se nakon Drugog svjetskog rata pojavio na jednoj aukciji antikviteta. Tom prilikom, kupila ga je supruga jugoslovenskog ambasadora dr Francea Hočevara, koji je rukopis 1959. godine (tada je bio ambasador u Bukureštu) poklonio Srpskoj akademiji nauka i umjetnosti. Rukopis je smješten u Arhiv SANU.

Sam rukopis ima orijentalni izgled, sa koricama (10 cm h 28 cm) unutar kojih se nalazi 27 listova (10 cm h 28cm):

na prva dva se nalaze minijature
od 3. do 26. se nalazi tekst Zakonika
na 27. listu se nalaze pozniji zapisi

Korišćeni papir posjeduje italijanske vodene žigove, dok su listovi povezivani na način karakterističan za osmanski period. Na svakoj stranici se nalazio zlatnom linijom oivičen pravougaoni prostor unutar koga je upisan tekst. Tok rukopisa je na 19. listu prepletenim ornamentom koji dijeli prvi dio rukopisa (Zakon o rudnicima) od drugog dela (Statut Novog Brda).

 

  • Na današnji dan, 29. januara 1843. godine rođen je Jovan Pavlović. U rodnim Sremskim Karlovcima, završio je gimnaziju, studirao na Pravnom fakultetu Velike škole u Beogradu, potom ekonomske nauke u Ženevi, koje je nastavio i okončao u Minhenu.

Jovan PavlovićPrije dolaska u Crnu Goru, u Pančevu i Zemunu uređivao je nekoliko listova. Nakon dolaska na Cetinje 1878. godine bio je urednik listova „Glas Crnogorca” i „Crnogorka”, direktor Cetinjske gimnazije i ministar prosvjete. Obnovio je rad Cetinjske čitaonice obogativši je savremenom literaturom, novinama i časopisima. Iste godine otvorio je knjižaru i antikvarnicu, a na njegovu inicijativu počela je i gradnja Zetskog doma. Bavio se pozorišnom kritikom i radio na zakonskim propisima iz oblasti prosvjete i kulture. Umro je na Cetinju 1892. godine.

Njegova ličnost i stvaralačka delatnost došle su do punog izražaja u pokretu Ujedinjena omladina srpska. Svoje znanje i ogromnu energiju Jovan Pavlović je ulagao u razvoj žurnalistike i borbu protiv cenzure i režimske štampe. Bio je privrženik ideja Vuka Karadžića, a oduševljavao se narodnom poezijom i pjesništvom Branka Radičevića i Jovana Jovanovića Zmaja. U vrijeme kada je Pavlović došao u Crnu Goru upravo su se uspješno okončali oslobodilački ratovi protiv osmanske vlasti i društvo je počelo iz korjena da se mijenja i preobražava. Osjećala se potreba da se prosvjetne i kulturne aktivnosti nastave sa još jačim intenzitetom i u takvim prilikama obreo se Pavlović na Cetinju, preuzimajući glavnu riječ u književnom i javnom životu crnogorske prijestonice. On će zajedno sa dr Lazom Kostićem, Simom Matavuljom, Valtazarom Bogišićem i Pavlom Rovinskim davati ton javnom životu na Cetinju i pečat kulturnoj klimi onovremene Crne Gore. Bio je predsjednik odbora za podizanje Zetskog doma, član dvorskog pjesničkog saveta, urednik časopisa Zeta, upravnik Državne štamparije, glavni školski nadzornik. Jovan Pavlović je uređivao Glas Crnogorca u drugačijim prilikama nego što je to bio slučaj sa listovima u Srbiji. Na crnogorskom dvoru vršena je neka vrsta preventivne cenzure, na taj način što je urednik bio dužan da knjazu Nikoli donosi na pregled korekturu lista. Knjaz je, u stvari, naređivao o čemu će se pisati u listovima, što se Pavloviću nije dopadalo. Nosio se mišlju da pokrene jedan nezavisni list, Barjaktar, koji bi samostalno uređivao, o tome je čak obavijestio i javnost u listu Glas Crnogorca. Međutim, zbog finansijskih i administrativnih poteškoća, ovaj plan se nije realizovao.
Cetinjska gimnazija, osim nastavnog plana, nije imala drugih normativnih akata neophodnih za regulisanje njene organizacije i aktivnosti, Pavlović se zauzeo da se što prije napiše statut i Zakon za gimnaziju. Prvi Zakon za gimnaziju stupio je na snagu septembra 1883. godine. Septembra 1886. godine Pavlović je imenovan za ministraa prosvjete i crkvenih djela i tu funkciju će vršiti do svoje smrti 1892. godine. Pavlović će takođe biti i prvi recezent udžbenika za crnogorske škole. U vrijeme ministrovanja pokrenuo je časopis Prosvjeta, kao organ Ministarstva prosvjete i crkvenih djela, posvećen školi i crkvi, koji je ujedno bio i prvi crnogorski pedagoški časopis. Za ime Jovana Pavlovića vezana je i pojava prve knjižare u tadašnjoj Crnoj Gori, koju je otvorio 1879. godine u svom stanu na Cetinju. Posebne zasluge pripadaju Pavloviću za obnavljanje Cetinjske čitaonice u martu iste godine.

Za svoj rad u Crnoj Gori i zasluge u njenoj prosvjeti i kulturi Pavlović je dobijao razna priznanja i odlikovanja. Povodom punoljetstva prijestolonaslednika Danila 1889. godine, crnogorski knjaz ga je odlikovao Danilovim krstom II reda sa zvijezdom. Naredne godine odlikovan je od Francuske republike odličjem (službenik javne nastave).

U jesen 1891. godine Pavlović se razbolio i iste godine otišao na liječenje u Karlsbad (danas Karlove Vari). Knjaz Nikola i kneginja Milena su za sve vrijeme njegove bolesti bili izuzetno pažljivi prema njemu i često ga posjećivali. Po knjaževoj zapovijesti Pavlović je sahranjen o državnom trošku 1892. godine na Cetinju ispred Vlaške crkve.