Studentske Demostracije

Ljetopis, 3. maj 2019

Ime: Ljetopis 03.05.2019 (1968 demonstracije studenata, 1939 Molotov); Opis: Ljetopis, 3. maj Tip: audio/mpeg

Na današnji dan, 3. maja 1968. godine u Parizu su se žestoko sukobili studenti i policija, što je označilo početak jednomjesečnih demonstracija koje su zahvatile još neke evropske zemlje, uključujući i Jugoslaviju.

Studentske DemostracijeProtesti u bivšoj Jugoslaviji predstavljaju jedan specifičan slučaj, prije svega jer je ona poslije raskida sa staljinizmom 1948. godine bila neka vrsta hibrida između Istoka i Zapada. Ova karakteristika je lako uočljiva ukoliko se pogleda studentski pokret 1968. godine. Protesti su istovremeno u sebi nosili elemente iz socijalističkog bloka (prije svega Poljske), kapitalističkog Zapada, i u određenoj mjeri, i elemente iz postkolonijalnih zemalja Trećeg svijeta. Jedan od glavnih zahtjeva štrajkača na Beogradskom univerzitetu, ali i na protestima u Zagrebu, Ljubljani i Sarajevu jeste demokratizacija društva. Zahtjevi studenata su prozilazili iz tzv. humanističkog marksizma i teorije nove ljevice, jer su naglašavali slobodu subjekta u društvu i u istorijskom procesu. Sloboda individue i odnosi između subjetka i kolektiva tj. čovjeka i društva, bila su i glavni izvor kulturne produkcije (glavna tema tzv. Crnog talasa).

Zahtjevi za većom slobodom nijesu podrazumijevali zapadni model slobode i višepartijske demokratije. Zahtjevi su načelno bili prokomunistički i prosocijalistički. To najbolje oslikavaju parole štrajkača: „Mi smo za društveno samoupravljanje od dna do vrha”, „Dolje korupcija“, „Svima jednake uslove za školovanje“, „Dolje crvena buržoazija”, „Mi smo sinovi radnog naroda” itd. Iz ovoga se može zaključiti da studenti nijesu negirali socijalizam, nego strukturu moći u njemu, odnosno protivili su se realitetu u kom se našao socijalizam. Mogu se uočiti dva elementa: sa jedne strane afirmaciju prava individue, i sa druge, afirmaciju ideja socijalne pravde i samoupravnog socijalizma (hibridni spoj elemenata kapitalizma i realnog socijalizma, ali i njihove kritike).

Politički i istorijski kontekst u Jugoslaviji u periodu prije i poslije 1968. godine značajan je za razumijevanje ovog pokreta, za njegov nastanak i posledice koje je izvojevao:

Godine 1964. započeta je društvena reforma od strane Komunističke partije, koja je bila pokušaj intenziviranja tržišnih mehanizama i uključivanje u svjetsko tržište, radi povećanja produktivnosti rada. Posledice reforme bile su razočaravajuće (nezaposlenost, povećanje radne migracije u Zapadnu Evropu, povećanje socijalnih nejedankosti itd). Protagonisti reforme bili su tzv. liberali u Partiji, koji su se sukobljavali sa tzv. konzervativcima. Godine 1966. (poslije smjene i isključenja iz Partije Aleksandra Rankovića), liberali su počeli da dominiraju. Započet je proces kontrolisane liberalizacije medija, reogranizacije Partije itd. Ovo je vodilo do sve većih konflikata između uticajnih aktera u Partiji. Kroz proces reorganizacije SKJ dolazi do značajne federalizacije državne i partijske strukture. Prvi put se tada javlja, poslije 1945. godine „nacionalno pitanje” i nacionalizam.

Značaj studentskih protesta 1968. godine se različito prikazuje danas. Teze o doprinosu političkom i društvenom životu u bivšoj Jugoslaviji sadrže najmanje tri nivoa:

Protesti 1968. godine izazvali su veliki strah u političkom rukovodstvu Partije, koji je prije svega nastao zbog činjenice da bi pokret mogao da dovede politički monopol u pitanje. Namjera rukovodstva je bila da spriječi pokret po svaku cijenu (ako se radnici udruže sa studentima i izađu na ulicu, plan je bio da se izvodi vojska). Međitim, napravljen je iskorak, vrh SKJ je odlučio da smiri studente sa populističkim obećanjima da će se svi problemi rješavati, a istovremeno je počela faza sve veće represije i autoritarizma.

Drugi značaj jeste da su protesti pokazali da Jugoslavija nije društvo bez konflikta, već da postoje grupacije koje su kritički tematizovale socijalne, kulturne i druge sukobe u društvu.

Treći značaj jeste sam politički program studentskog pokreta, koji je kritički afirmisao idejnu osnovu za stvaranje socijalističke i federativne Jugoslavije.

Tačne posledice studentskih demonstacija 1968. godine na političku situaciju u Jugoslaviji u osnovi je veoma kompleksno odrediti, možda i nemoguće jer je riječ o vrlo hetereogenom sastavu učesnika, a sami zahtjevi su bili veoma idejno difuzni, od ultralijevih ideja, do liberalno-demokratskih težnji. Mnogi od učesnika postali su lideri velikih stranaka i organizacija (kako desničarskih, tako i liberalnih). Teza o šezdesetosmoj kao istorijskoj prekretnici ima utemeljenja na staklenim nogama, posmatrano u kontekstu političkih i socijalnih procesa koji su uslijedili.

 

Na današnji dan, 3. maja 1939. godine smijenjen je sovjetski ministar inostranih poslova Maksim Litvinov a  ministar je postao Vjačeslav Molotov, koji je krajem avgusta s nacističkom Njemačkom potpisao pakt o nenapadanju.

MolotovRođeno ime bilo mu je zapravo Vjačeslav Mihajlovič Skrjabin, a pseudonim “Molotov” uzeo je kao boljševik (slično tako su pseudonime uzeli Lenjin, Staljin, Gromiko itd.) U istoriji će Molotov ostati zapamćen kao jedan od potpisnika pakta Ribentrop-Molotov, ugovora o miru i nenapadanju imeđu nacističke Nemačke i Staljinovog Sovjetskog Saveza, 1939. godine. Kao kuriozitet ostaće upamćen i kao jedini političar koji se rukovao sa Lenjinom, Staljinom, Ruzveltom, Čerčilom i Hitlerom, najmoćnijim državnicima svoga vremena. Molotovljevo ime nosi i Molotovljev koktel, priručno oružje koje je prvo primijenila Crvena armija u Drugom svjetskom ratu, a danas ga najčešće koriste demonstranti i huligani.

Njegov je prvi prijatelj među istaknutim vođama boljševika bio Josif Staljin, a taj je odnos definisao ostatak Molotovljevog života. Bez obzira na to koju dužnost obavljao, Molotov je bio predan i odan. Iako beskompromisni staljinista, krajem četrdesetih godina prošlog vijeka pao je u nemilost. Otpušten je s pozicije ministra inostranih poslova, a Staljin je naredio hapšenje njegove supruge koju je potom protjerao u Kazahstan, optuživši je da je „cionistička špijunka“. Molotov je ostao tih i odan; stav prema Staljinu nije promijenio čak ni nakon takve izdaje.

Tokom Staljinove Velike čistke krajem tridesetih godina, likvidacije su bile uobičajene, a Molotov je u njima učestvovao u velikoj mjeri. Njegov potpis se nalazi na 372 „Staljinove liste za odstrijel“ – popisa ljudi osuđenih na (najčešće) pogubljenje strijeljanjem, kao i zatvaranje ključnih sovjetskih vođa bez suđenja. Čak je i Staljin potpisao manji broj takvih lista (357).

Kad je nakon nekog vremena otišao u penziju Molotov je priznao da su neki od pogubljenih bili nevini. „Naravno da smo možda pretjerali. Bilo bi apsurdno reći da Staljin nije znao ništa o tome, no bilo bi pogrešno reći da je on jedini krivac. Nijesmo imali kontrolu nad bezbjedonosnim službama“, rekao je Molotov.

Njemačka je 1941. godine napala SSSR. Tako je započeo Veliki otadžbinski rat. Prvog dana rata, koji je iznenadio Crvenu armiju i doveo do ozbiljnih gubitaka, Molotov je bio onaj koji se obratio sovjetskom narodu u ime vlade – Staljin je odbio to učiniti.

„Naš cilj je pravedan. Neprijatelj će biti poražen. Pobjeda će biti naša“, tim je riječima Molotov zaključio svoj govor. I upravo to se i dogodilo – nakon gotovo četiri godine i miliona mrtvih.

Molotov je ubrzo nakon Staljinove smrti ponovno pao u nemilost, ovoga puta nakon sukoba sa novim vođom, Nikitom Hruščovom. Izgubio je sve svoje državne funkcije i ostatak svog života proveo kao običan penzioner. 1984. godine, Molotov je rehabilitovan a umro dvije godine kasnije.