Esad Pasa

Ljetopis, 21. april

Ime: Ljetopis 21.04.2019 (1913 Esad pasa, 1782 Arsenije Plamenac); Opis: Ljetopis, 21. april Tip: audio/mpeg
  • Na današnji dan, 21. aprila 1913. godine Esad-paša je predao ključeve od Skadra prestolonasljedniku Danilu Petroviću.

Esad PasaTom prilikom Esad paša je princu rekao: „Možete misliti kako sam ožalošćen u ovom času, u kom čujem glas mojih milih koje ostavljam u toj zemlji. Ali, uza sve sam utješen što sam pobijeđen od hrabrog neprijatelja, najjunačkijeg što ga ima na svijetu. Na ove riječi princ Danilo mu je odgovorio: Ne može biti žalostan onaj koji je svjestan da je izvršio svoju dužnost. Vi ste je ispunili. Velim Vam to ja, koji sam bio vaš istrajni neprijatelj, ali i vaš poštovatelj. Divio sam se vašim oficirima koji su se uvijek junački borili“. No, crnogorska zastava je kratko bila na skadarskoj tvrđavi. Mješovita flota blokirala je crnogorsku obalu, i crnogorskoj vojsci naredila da napusti Skadar, a Austriji dozvolila da napadne Crnu Goru.

Esad–paša Toptani je bio osmanlijski general i albanski političar s početka dvadesetog vijeka. Ostao je upamćen kao veliki humanista jer je objavio poseban proglas kojim poziva Albance da pomognu srpskoj vojci.

Porodica Toptani je jedna od najstarijih albanskih feudalnih porodica i jedna od nekoliko koje su preuzele kontrolu nad dijelom teritorije Srpskog carstva cara Dušana poslije njegove smrti 1355. godine. Tokom okupacije Albanije, Esad-paša je sarađivao sa Srbijom. Esad-paša je u srpskoj vladi našao podršku za svoju ambiciju da postane albanski vladar, a Albanija na čelu sa Esad-pašom bila bi, zauzvrat, u srpskoj sferi uticaja. Naime, u previranjima nakon proglašenja nezavisnosti Albanije, krajem 1913. godine je upravo uz pomoć Srbije preuzeo vlast u centralnoj Albaniji, uspostavivši neku vrstu marionetske države. No, ne zadugo…Vlada Srbije je decembra 1914. godine započela pripreme za vojnu intervenciju u Albaniji. Početkom 1915. godine pobunjenici su držali pod opsadom Esad-pašu u Draču i zahtijevali od njega da objavi rat Srbiji. Uprkos upozorenjima saveznika, Nikola Pašić se odlučio na vojnu intervenciju. U Albaniju je poslato preko 20.000 srpskih vojnika. Oni su zauzeli Elbasan i Tiranu, središta pobune, i oslobodili opkoljenog Esad-pašu u Draču. Esad-paša ovo Srbiji nije zaboravio, pa je tokom Prvog svjetskog rata bio na njenoj strani, omogućujući joj povlačenje preko Albanije. Esad-pašina žandarmerija je pomagla srpskoj vojsci, obezbijeđujući sigurne prolaze, smeštaj i hranu, i učestvujući u sukobima sa albanskim odredima koji su napadali srpske jedinice i izbjeglice. On je izdao naredbu da se na teritoriji Albanije obavezno mora primati srpski dinar kao sredstvo plaćanja da bi omogućio srpskim vojnicima, koji su se povlačili preko Albanije, da kupe namirnice za svoje potrebe. Albanska golgota je predstavljala najveću ratnu tragediju srpskog naroda. Srpski gubici bi bili daleko teži da Esad-paša nije ostao vjeran sporazumu u tim teškim trenucima.

Esad-paša je 1916. godine objavio rat Austrougarskoj i Centralnim silama. Kada je Austrougarska okupirala veći dio centralne i sjeverne Albanije, Toptani je pobjegao iz zemlje u Italiju. Za vrijeme rata boravio je u Solunu i to na frontu sa oko 1.000 žandarma i pristalica. Međutim, Albanija je proglašena italijanskim protektoratom a Francuska preuzima komandu nad Esad-pašinim jedinicama. Saveznici odlučuju da prepuste kontrolu nad Albanijom Italiji. Nakon toga on sve nade za povratak vlasti polaže u Srbiju. Pod okriljem Kraljevine SHS, Esad-paša je doveo svoju delegaciji na Mirovnu konferenciju u Parizu. On je podnio memorandum o Albaniji kojim nastoji da ubijedi Parisku mirovnu konferenciju da je on jedina legitimna vlast u Albaniji. U Albaniji, srpska vojska je u onim oblastima iz kojih je istjerala austrougarske trupe pomogala organizovanje Esad-pašinih sledbenika. Esad-paša obavijestio je pristalice da se vraća u zemlju i savjetovao ih da djeluju u saradnji sa Srbijom protiv Italijana. Na brzinu sazvana narodna skupština sastavljena od njegovih pristalica u Albaniji ga je proglasila za kralja. No, dok se spremao za povratak u Albaniju, Esad-paša je ubijen u atentatu juna 1920. godine u Parizu. Ubio ga je politički aktivista i član albanskog parlamenta, vjerujući da je sarađujući sa Srbijom izdao interese albanskog naroda. Mnogi Albanci su ovaj atentat smatrali herojskim činom. Esad-paša je sahranjen na srpskom vojničkom groblju na Tijeu u Bolonjskoj šumi, gdje i danas u moru krstova stoji i jedan polumjesec.

 

  • Na današnji dan, 21. aprila 1782. godine u spisima prvi put je pomenut vladika Arsenije Plamenac.

Arsenije Plamenac BrceliCrnogorski vladika, koji je vladao kratko vrijeme nakon vladike Save Petrovića, koji ga je kao sestrića odredio za naslednika, iz manastira Brčeli uputio je pismo vanrednom providuru Danijelu Barbaru kojim ga je obavijestio kako mu je sinovcu Mihailu na putu za Stanjeviće oduzeto sve što je imao kod sebe od strane Mainjana, tražeći od providura intervenciju da se sve to povrati. Taj dokument, sa pečatom Arsenija Plamenca mitropolita cetinjskog, prvi je pomen mitropolita Arsenija u dokumentima IAK.

Arsenije Plamenac je najstariji sin popa Raiča, plemenskog prvaka, istaknutijeg glavara crnogorskog iz prve polovine XVIII vijeka, savremenika vladike Danila. Uz to, Arsenije je bio sestrić vladike Save Petrovića. Nakon smrti vladike Vasilija 1766. godine, vladika Sava je godinu dana kasnije uputio svoga sestrića kod srpskog patrijarha Vasilija Jovanovića Brkića, da ga rukopoloži za arhijereja. Arsenije je tako, već u tim godinama, zahvaljujući naklonosti svoga ujaka vladike Save, pomoći i preporuci Šćepana Malog predviđen za budućeg vladiku. Episkop Arsenije je postao pomoćnik vladike Save i pomogao mu u crkvenim i zemaljskim poslovima. Nakon smrti Šćepana Malog za arhimandrita je rukopoložen Petar Petrović kojega je kao dječaka, za života vladike Vasilija, vladika Sava doveo u manastir Stanjeviće “na službi”, pripremajući ga za naslednika. Dok je Arsenije Plamenac bio pomoćnik vladike Save, pored guvernadura Jovana Radonjića, narod je sve više favorizovao mladog njeguškog arhimandrita. Ostarjeli vladika Sava vodio je očajničku političku borbu i na unutrašnjem i na spoljašnjem planu. Umro je u dubokoj starosti 1781. godine u Stanjevićima. U istoriografiji je izrečeno dosta prestrogih sudova o njegovim državničkim odlikama, nedostatku vladarske energije i borbene tradicije. Pred smrt se stari vladika opredijelio za mitropolita Arsenija Plamenca, a ne za arhimandrita Petra Petrovića, svoga sinovca, koji je bio vrlo omiljen i poštovan u narodu.

U vrijeme vladikovanja Arsenija Plamenca u Crnoj Gori su se vodile žestoke političke borbe između guvernadura Radonjića i njegovih pristalica, s jedne strane i glavara i pretežnog dijela naroda, s druge, koji su isticali mladog arhimandrita Petra Petrovića. Ove dvije struje su skoro nezavisno od starog i bolesnog vladike vodile zemaljsku politiku, unutrašnju i spoljnu. Vladika Arsenije se, koliko je mogao, posvetio rješavanju tekućih, životnih pitanja svoga naroda i zemlje. To svjedoči njegovih nekoliko sačuvanih pisama i oskudna građa. Rješavao je razne sporove, naročito imovinske, nastojao da ublaži gladne godine, pozivajući narod da ne troši nerazumno čak ni za “krsno ime”, “osim punje i proskure”, da zbog užasne oskudice čak ni “odiva u rod ne odlazi”, da se ljudi strpe dok gladna godina ne prođe. U protivnom, kao i sve vladike crnogorske kleo je i anatemisao sve koji ga ne bi poslušali. Vladika Arsenije je najviše provodio u Brčelima, vladikujući nekako na margini događaja i izvan toka glavnih dešavanja u crnogorskom društvu i okruženju. Neki njegovi biografi su mu, vajkajući se, zamjerali što nije umio da iskoristi istorijsku priliku i “vladičansku vlast prenese na porodicu Plamenaca”. Drugi su ga pravdali starošću i bolešću, koje su ga vezale za svoj zavičaj, treći su izrekli suviše stroge i neodmjerene sudove, koji graniče sa panjkanjem, dok ga četvrti nijesu ni pomenuli u svojim studijama i pregledima crnogorske istorije. Vladika Arsenije Plamenac je umro u Brčelima maja 1784. godine. Nakon smrti vladike Arsenija Plamenca, ubrzo je na Opštecrnogorskom zboru za novoga vladiku izabran arhimandrit Petar Petrović, ličnost koja će obilježiti svoju epohu i udariti temelje novovjekovne Crne Gore. Tako su se, poslije manjeg prekida, mitropolitsko dostojanstvo i vladičansko zvanje ponovo vratili u kuću Petrović – Njegoš.