Prof. dr Mikonja Knežević

Prof. dr Mikonja Knežević o doktorskoj disertaciji Mitropolita Amfilohija „Tajna Svete Trojice po Svetom Grigoriju Palami“

Godine 1959. održan je u Solunu, prestonom Palaminom gradu, jedan međunarodni naučni skup koji je upriličen povodom 600-godišnjice Palaminog zemaljskog skončanja. Na tom skupu koji je predstavljao vododjelnicu palamitskih studija u 20. vijeku učestvovali su neki od najzanačajnih imena teologije sa oba pola hrišćanske ekumene, jedan od kojih je bio i ovdje već pomenuti Georgije Florovski. Tada je Florovski u jednom veoma podsticajnom tekstu istakao tezu da pravoslavna teologija mora da se vrati izvornim tekstovima Grigorija Palame, pošto je to, kako je on smatrao, zapravo vrhunac onoga što je on nazivao neopatrističkom sintezom.

Iste te godine na Sorboni u Parizu jedan pravoslavni teolog njemačkog porijekla Jovan Majendorf objavio je jednu knjigu  koja predstavlja prvo sveobuhvatno izlaganje Palamine misli koristeći pritom cjelokupna Palamina djela, koja je Majendorf upotrebljavao u rukopisima, poglavito na Svetoj Gori. Ta Majendorfova studija, koja je jedna od najznačajnijih i koja je na više mjesta problematična, predstavljala je na neki način  integralno izlaganje Grigorija Palame, koje je on on predočio, što je ne manje bitno, zapadnom, u prvom redu frankofonom, svijetu. Ona je napisana na francuskom jeziku i propraćena je prvim francuskom izdanjem Palaminih trijada u odbranu sveštenih isihasta. Taj Majendorfov pokušaj bio je veoma značajan usljed činjenice da je Grigorije Palama tu postuliran kao neka vrsta distinktivnog obilježja istočne teologije i ona je predstavljala dugotrajnu rezultantu pokušaja ruske dijaspore, koja se poslije Oktobarske revolucije našla u Parizu da iznađe jednu čvornu tačku, jedno uporište koje će formirati kulturološki pravoslavni obrazac u jednom rimokatoličkom i protestantskom okruženju. Ali ta knjiga je s druge strane, Palamu na neki način željela modernizovati u tom smislu što je Majendorf istočnu teologiju, u prvom redu teologiju Grigorija Palame, želio približiti modernim teološkim i filosofskim strujanjima. Pa  je tako jedno poglavlje te knjige, koja je ubrzo prevedena na engleski 1964. godine, nosilo naziv Egzistencijalistička teologija gdje je Palama prikazan kao neka vrsta preteče savremenog egzistencijalizma, odnosno one čuvene sartrovske teze da egzistencija prethodi esenciji. Kako god da bilo, ono što je veoma važno jeste da je Majendrof, a i čitava generacija pravoslavnih teologa koja je danas poznata pod nazivom generacija šezdeset, koja je uglavnom djelovala u Grčkoj, ali i na zapadu, Palamu uzela za glavnog, da tako kažemo, repera, za glavnu tačku samorazumijevanja pravoslavnih u modernom svijetu, ali s druge strane to čitanje Palame bilo je uslovljeno nekom vrstom odgovora na rimokatoličku interpretaciju ovog reprezentativnog vizantijskog teologa, u prvom redu onako kako je ona izložena u jednom članku iz 1932. godine, koji je napisao za čuvenu ediciju Dictionnaire de spiritualité jedna francuski socijalista koji se zvao Martin Žiži. U tom tekstu Žiži je upravo upotrijebio jedan termin koji je o Gojko u svom pitanju pomenuo, a to je termin palamizam. Taj termin je simptomatičan, indikativan u tom smislu što on već samim svojim postojanjem govori o interpretativnoj matrici kojom su Palami pristupali zapadni teolozi. Tu je Palamina teologija u prvom redu predstavljena kao nešto što je različito u odnosu na prethodno svetootačko predanje, odatle termin palamizam. Pa taj Žiži upravo Palaminu misao tretira kao novu teologiju, kao nešto što je potpuno odriješeno od prethodnog svetootačkog predanja, što je po sebi i koherentno, dakle inkonzistentno, a  njegovo nametanje istočnoj, odnosno grčko-ruskoj, kako Žiži kaže, crkvi, bilo je neka vrsta, tako doslovno piše, „božanske kazne koju je istočna crkva dobila  zbog njenog udaljavanja od papskog trona“.

Dostina analiza Palamine teologije do početka sedamdesetih godina dvadesetog vijeka iz pera pravoslavnih istraživača bila je neka vrsta reakcija na ove Žižijeve teze, ali ono što je tu ključno jeste da se palaminska teologija našla u jednom hermeneutičkom okviru pro et contra situacije, ili se bespogovorno branila ili se izlagala jedna nekritička apologija te misli, kakva je bila kod istočnih; ili je ona bezrezervno ili bez ikakvih zadrški napadana kao što je rađeno od strane zapadnih istraživača. U takvu jednu situaciju, u takav jedan hermeneutički okvir stupio je krajem šezdesetih godina 20. vijeka jedan mladi srpski istraživač po imenu Risto Radović, koji je došao u Atinu nakon svršenih magistarskih studija u Bernu i Rimu, da tu radi svoju doktorsku disertaciju.

Na toj knjizi jeromonah Amfilohije i potonji mitropolit crnogorsko-primorski radio je punih seada godina. Sama tema koju je odabrao „Tajna Svete Trojice po Svetom Grigoriju Palami“ bila je  faktički terra incognita u palamitskim studijama, tom temom se apsolutno niko nije bavio, što je višestruko otežavalo posao prilikom njenog pisanja. Ona je napisana na jednom specifičnom grčkom jeziku to je tzv.  kαθαρεύουσα,  ili  pročišćeni grčki jezik koji svoje vodi porijeklo vodi negdje iz 18. vijeka, kada je jedan učeni grčki filolog i prosvjetitelj Adamantios Korais napravio neku vrstu jezika koji bi trebalo da predstavlja sponu između narodnog ili  δημοτική  grčkog jezika i starogrčkog jezika, što je bilo na djelu sve do 1976. godine, a što je pred jednog istraživača iz drugog jezičkog područja kakav je bio jeromonah Amfilohije stavljalo još veće poteškoće. Poteškoće prilikom izrade ove knjige sastojale su se i u tome što dosta Palaminih djela nije bilo objavljeno, pa ih je Mitropolit morao koristiti u rukopisu i tako dalje, ali sve je to predstavljalo samo onaj, tojnbijevskim rečnikom rečeno, izazov koji je izazvao jedan adekvatan odgovor kod tada mladog istraživača, koji je imao svega trideset godina.

Ova knjiga je, da kažemo nekoliko formalnih stvari, podijeljena na tri dijela. Interesantan je pristup koji Mitropolit baštini. On najprije izlaže Palaminu epistemologiju, prosto govoreći, on kreće od istraživanja onoga što bismo avgustinovskim jezikom mogli nazvati vestigia Trinitatis, dakle, tragovima Svete Trojice unutar tvorevine i dolazi do zaključka da je vrhunac božanskog otkrivenja u tvari upravo ljudsko biće, odnosno čovjek, kao neko ko je stvoren po obrazu i ikoni Boga. Zato će Mitropolit sasvim skrupulozno i tačno reći na jednom mjestu da je bogoslovlje Grigorija Palame, prevashodno antropološko.

U drugom dijelu, polazeći od onoga što je prvo za nas, Mitropolit se bavi onim što je prvo po prirodi, dakle, bitijem Boga po sebi, i tu izlaže po prvi put niz suptilnih distinkcija, analiza i tumačenja veoma zahtjevnih Palaminih spisa, govori o ipostasnim svojstvima Triju božanskih ličnosti, o pojmu perehoresisa, o pojmu jednosuštnosti i analizira jedan problem koji je, da tako kažemo, vododjelnica odnošenja zapadne i istočne crkve u poslednjih hiljadu i više godina, naravno problem filiokve (filioque). Prilikom analize tog pitanja, mi možemo vidjeti reflekse onog konteksta u koji se Mitropolit našao, koji sam na početku ocrtao kao izrazito polemički i antagonistički, jer su pravoslavni uvijek pokušavali da ukažu koje su to distinktivne karakteristike istočne crkve u kontrapoziciji prema teologiji pravoslavnog zapada. Refleks tog nekog teološkog mejnstrima možemo vidjeti prilikom Mitropolitove obrade tog pitanja. Dakle, to je jedno pitanje koje je možda najintrigantnije u cjelokupnoj istoriji crkve.

Ima jedan evangelistički po porijeklu teolog, istoričar teologije, koji je pred kraj života primio pravoslavlje, on se zove Jaroslav Pelikan, On je u jednoj knjizi rekao da ako postoji jedan poseban krug pakla Danteovog pakla, u koji bi se smjestili određeni istraživači, onda bi sigurno za kaznu ti ljudi dobili da izuče razne rasprave na grčkom, latinskom, slovenskim jezicima o problemu filiokve. To je jedan problem sa kojim se Mitropolit uhvatio, o čemu je postojala ogromna literatura i ogroman interpretativni balast. Vezano za teologiju Grigorija Palame, on je napravio prvi pokušaj tumačenja tog fenomena. Sada da ne ulazimo u te suptilne pojedinosti koje bi možda bile interesantne izrazito teološkoj javnosti, ukazaću samo na jednu stvar ─ a to je da je Mitropolit Amfilohije, prvi u teološkoj nauci, ukazao na vezu problema filiokve i onoga po čemu je Palama najpoznatiji, a to je odnos suštastva i energije u Božanskom biću. Tako u jednom poglavlju „Filiokve i nestvorena energija“, on se poziva na jednom mjestu iz prvog apodiktičnog slova Grigorija Palame, gdje Palama govori o dvostrukom proishođenju Svetog Duha, gdje ikonomijsko projavljivanje Svetog Duha treba razlikovati od onog egzistencijalnog unutartrojičnog, gdje Sveti Duh ishodi samo od Oca, dok u ikonomijskoj ravni se može reći da ishodi i od Sina. I tu je, dakle, Mitropolit sagledao kako u disertaciji, tako i u dva teksta koja je objavio na francuskom jeziku da već u tom svom najranijem spisu koji je Palama sačinio 1335. godine, jednim drugim povodom, Palama izlaže to razlikovanje suštastva i energije u Božanskom biću koje će kasnije temeljno razraditi onda kada je pokušao da na jedan bogoslovski i filozofski način konceptualno obrazloži mogućnost mističkog sagledavanja netvarne božanske svjetlosti kao jedne od božanskih energija.

Postoji jedna druga tema koja takođe otkriva širinu interpretativnog horizonta mitropolita Amfilohija, dakle, ne samo njegov ekskluzivitet kada je riječ o striktno istočnim temama, kakvo je pitanje filiokve, nego i u vezi sa jednom temom koja bi se uslovno rečeno mogla nazvati ekumenskom ─ to je način na koji se Mitropolit Amfilohije odnio prema mogućnosti uticaja jednog eminentno zapadnog oca, kakav je bio Blaženi Avgustin Hiponski na Grigorija palamu. Oni među vama koji su čitali Palamine spise svakako se sjećaju jednog djela iz njegovog poznog stvaralaštva, to je jedan spis koji se zove „Glave fizičke, teološke i etičke“, gdje u paragrafima 34  i 38 Palama poi prvi put u vizantijskoj teologiji koristi nešto što bismo mogli nazvati psihološkim analogijama, kako na antropološkom, tako i na teološkom nivou. On tamo govori o trijadičkoj prirodi čovjeka, da se čovjek sastoji od uma, duše i tijela, da je čovjekovo saznanje trodjelno, razumsko, umsko i čulno,  da se ljudska duša sastoji iz uma, afekata i nagona, i na jednom mjestu ističe da  čovjekov um posjeduje neku vrstu ljubavi prema imanantnomu znanju. Imamo jednu novu trijadu, a to je um, znanje, i ljubav koji um ima prema tom saznanju i onda izlaže jednu rečenicu kojom želi argumentovati taj stav gdje kaže da postoji nenasitost stremljenja ljudi prema znanju. Ista ta trijada između uma, znanja i ljubavi postoji i unutar same Svete Trojice, kaže Palama u nastavku, gdje Bog Otac kao um prema svom imanentnom logosu, odnosno Sinu gaji ljubav koja se tu identifikuje sa Svetim Duhom. Ove analogije bile su potpuno besprimjerne, bez presedana u istočnoj teologiji, i savremena učenost počevši od 1996. godine pokazala je na osnovu filološkog artefakta, na osnovu  upoređivanja tekstova, da je Palama tu bio pod direktnim uticajem Blaženog Avgustina. On je čitao poznati Avgustinov spis De Trinitate, koji je preveo Maksim Planud 1271. godine i kako je dokazao inkorporirao ga, djelove je zapravo prepisao sa određenim adaptacijama u taj svoj spis „Sto pedeset glava“.

Interesantno je, time dolazim do poente, kako su se pravoslavni istraživači odnosili prema tom problemu. Većina njih  je nastupajući iz one interpretativne matrice, o kojoj sam govorio u početku, pro et contra, na takvu jednu mogućnost da jedan eminentno zapadni autor kakav je Avgustin utiče na jednog eminentno istočnog autora kakv je Grigorije Palama, unaprijed odbacivali ili su te sličnosti na koje su sami ukazivali, predstavljali kao marginalne kao nebitne. Mitropolit Amfilohije se u svojoj disertaciji osvrće, uzgred doduše, na dva mjesta, na to pitanje, i tu zaista pokazuje svoju naučnu akribičnost, nego jednu širinu i u najboljem mogućem smislu otvorenost ekumenskog horizonta. On nedvosmisleno pokazuje da je Palama crpio iz devete i 15. knjige Avgustinovog djela De Trinitate. On te tekstove pažljivo upoređuje i čak kaže na nekoliko mjesta da nema nikakve sumnje da je Palama se direktno pozivao na Blaženog Avgustina, čak pravi jednu paralelu koju niko do tada nije zabilježio, a to je da ovo mjesto koje sam citirao iz Grigorija Palame da postiji nenasito stremljenje ljudi prema znanju. On locira identično mjesto kod Blaženog Avgustina u devetoj knjizi gdje Avgustin govori o apetitusu koji ljudski um ima prema imanentnomu saznanju, dakle on je bio prvi autor koji je našao tu jednu tekstualnu paralelu i uprkos svom izrazito pravoslavnom konfesionalnom senzibilitetu koji pokazuje na više mjesta u svojoj disertaciji, on tu nije podlegao jednom redukcionističkom čitanju, nego je na osnovu tekstualne analize utvrdio nešto što je svakako izlazilo iz pravoslavnog mejnstrima, iz tada preovlađujućeg čitanja ove dvojice autora. Tako da je u novom pogledu mitropolit Amfilohije u jednom trenutku kada je u pitanju filiokve, on slijedi jednu tradicionalnu liniju pravoslavnog umovanja, ali da ga njegova konfesionalna pripadnost ne zaprečava da vrši određene analize koje ne moraju ulaziti u pravoslavni mejnstrim a koje odgovaraju samim tekstovima. I u tom smislu ova disertacija je i na nivou hermeneutike, i na nivou razumijevanja Palamine misli, predstavlja, to mogu bez ikakve zadržke da kažem, jednu od najboljih knjiga o Palami ikada napisanih.

Ona je objavljena 1973. godine i do dan-danas je aktuelna, ona je jedna od najcitiranijih knjiga o Grigoriju palami u cjelokupnoj palamitskoj učenosti, ne samo da je ona relevantna za srpsku teologiju, ona predstavlja jedan svehrišćanski događaj. Nedavno je  jedan američki teolog Norman Rasl objavio knjigu o rađanju palamizma, gdje navodi različite studije o tom vizantijskom ocu i Mitropolitu posvećuje nekoliko stranica, pa kaže na jednom mjestu da je Mitropolitova interpretacija Palaminog učenja o razlikovanju suštastva i energija u Bogu najlucidnije izlaganje te teme uopšte u palamitskoj učenosti. Zaista kada posmatramo istorijski, vidjećemo da on to Palamino učenje uzvodi  ka biblijskim korijenima, što je veoma važno u svjetlosti one Žižijeve teze da je Palamina misao odvojena od predanja. I tu se po prvi put navodi jedan dodatni problem koji Rasl ne pominje, a to je da Mitropolit u cjelokupnoj palamitskoj učenosti prvi put analizira odnos ipostasi i energija i na taj način anticipativno pobija mnoga potonja tumačenja njegove misli. Jedna njemačka, kako se to popularno danas kaže, teološkinja, objavila je 1985. jednu knjigu gdje govori da kod Palame dolazi do defunkcionalizovanja božanskih ispostasi zarad božanskih energija. Mitropolit na samom kraju disertacije pokazuje da je energija ne samo projava božanskog suštastva nego projava ličnosti Svete Trojice, da energija podrazumijeva djelatnika, dakle, onoga ko udjelovljuje energiju i da je ona zapravo neka vrsta ekstazisa kojom božansko biće istupa iz sebe samoga i spušta se na čovjeka i na takav jedan ekstazis poziva i samog čovjeka da bi se iz preizobilne dobrote, kako Palama kaže, došlo do jednog zajedničenja, do jednog, kako je to mitropolit Amfilohije govorio susreta Boga i čovjeka jer bez tog susreta, bez tog sretenja, tajna čovjeka, po njegovom sudu, ne može biti ni odgonetnuta.

(Izlaganje na “Danima Mitropolita Amfilohija”, Podgorica, 27. oktobra 2021. godine)